सामान्य विज्ञान, इयत्ता 8 वी, सजीव सृष्टी व सूक्ष्मजीवांचे वर्गीकरण.

हा पाठ शिकण्या अगोदर काही व्याख्या आपल्याला माहित असणे आवश्यक आहे

व्याख्या... मेंदूला खुरक 3🎷

व्याख्या... मेंदूला खुराक 2🎷

व्याख्या.. मेंदूला खुराक 1🎷

▬▬▬۩۞۩▬▬▬

🪷 आपल्या विज्ञान विषयक What's App समूहात सामील होण्यासाठी खालील लिंक🔗 ला स्पर्श करा.🙏

WhatsApp Group Join Now

 ▬▬▬۩۞۩▬▬▬

🤭 अबब:- 2011 च्या गणनेनुसार पृथ्वीवर जमीन व समुद्र यामधील सर्व सजीव मिळून सुमारे 87 दशलक्ष जाती ज्ञात आहेत.

🎺 इतिहासात डोकावताना.

🥁 इ.स. 1735 मध्ये कार्ल लिनिअस यांनी सजीवांना 2 सृष्टीत विभागले. 

• वनस्पती सृष्टी Vegetabilia. व 
• प्राणी  सृष्टी Animalia

🎂 इ.स. 1866 साली हेकेल यांनी 3 सृष्टींची कल्पना केली.

1.  प्रोटिस्टा, 
2. वनस्पती व 
3. प्राणी.

🪈 इ.स. 1925 मध्ये चॅटन यांनी पुन्हा सजीवांचे दोनच गट केले - 

1. आदिकेंद्रकी व 
2. दृश्यकेंद्रकी.

 📯 इ.स. 1938 मध्ये कोपलँड यांनी सजीवांना 4 सृष्टीमध्ये विभागले - 

1. मोनेरा, 
2. प्रोटिस्टा, 
3. वनस्पती व 
4. प्राणी

=====©=====

🌴 जैविक वर्गीकरण:- सजीवांचे गट व उपगट बनविण्याच्या प्रक्रियेला जैविक वर्गीकरण म्हणतात.

⛴️ रॉबर्ट हार्डिंग व्हिटाकर यांनी सजीवांचे पाच गट तयार केले... 

1. मोनेरा 
2. प्रोटिस्टा 
3. कवके 
4. वनस्पती 
5. प्राणी

=====©=====

🎉 सजीवांच्या वर्गीकरणासाठी व्हिटाकर यांनी कोणते निकष विचारात घेतले? 

उत्तर

1.  पेशीची जटिलता (Complexity of cell structure) : 

• आदिकेंद्रकी व 
• दृश्यकेंद्रक

2. सजीवांचा प्रकार / जटिलता (Complexity of organisms) : 

• एकपेशीय किंवा
•  बहुपेशीय

3. पोषणाचा प्रकार (Mode of nutrition): 

• वनस्पती - स्वयंपोषी (प्रकाश संश्लेषण), 
• कवके - परपोषी (मृतावशेषातून अन्नशोषण),
•  प्राणी - परपोषी (भक्षण)

4. जीवनपद्धती (Life style) : 

• उत्पादक वनस्पती, 
• भक्षक - प्राणी, 
• विघटक - कवके -

5. वर्गानुवंशिक संबंध (Phylogenetic relationship) : 

• आदिकेंद्रकी ते दृश्यकेंद्रकी, 
• एकपेशीय ते बहुपेशीय

=====©=====

🪷 सृष्टी 1: मोनेरा 

लक्षणे 

1. सृष्टी 1 मोनेरा मधील सर्व सजीव एकपेशी असतात.
2.  पोषण:- स्वयंपोषी किंवा परपोषी असतात.
3.  हे आदिकेंद्रकी असून पटलबद्ध केंद्रक किंवा पेशी अंगके नसतात.

• उदा. सर्व प्रकारचे जिवाणू व निलहरित शैवाल.

=====©=====

🌼 सृष्टी 2: प्रोटिस्टा 

लक्षणे:-

1.  प्रोटिस्टासृष्टीतील सर्व सजीव एकपेशीय असून पेशीत पटलबद्ध केंद्र असते.
2. प्रचलन:- प्रचलनासाठी छद्मपाद किंवा रोमके किंवा कशाभिका असतात.

•  स्वयंपोषी उदा. युग्लीना, 
• व्हॉल्व्हाॅक्स पेशीत हरित लवके असतात.
•  परपोषी उदा. अमिबा, पॅरामेशिअम, प्लास्मोडिअम.

=====©=====

सृष्टी 3: कवके 

लक्षणे :

1.  कवक सृष्टीत परपोषी, असंश्लेषी व दृश्यकेंद्रकी सजीवांचा समावेश होतो.
2. बहुसंख्य कवके मृतोपजीवी आहेत. कुजलेल्या कार्बनी पदार्थांवर जगतात. 
3.  कवकांची पेशीभित्तिका 'कायटीन' या जटील शर्करेपासून बनलेली असते.
4.  काही कवके तंतुरूपी असून आतील पेशीद्रव्यात असंख्य केंद्रके असतात.
5. उदा .

• कवक - किण्व (बेकर्स यीस्ट) बुरशी,
•  ॲस्परजिलस, (मक्याच्या कणसावरील बुरशी),
•  पेनिसिलिअम, 
• भूछत्रे (मशरूम).

 =====©=====

🔵. सजीवांच्या आकारासंदर्भात पुढील प्रमाणे लक्षात ठेवावे.

1 मीटर = 10^6 मायक्रोमीटर (μm)

1 मीटर = 10^9 नॅनोमीटर (nm)

=====©=====

🦠 जीवाणू (Bacteria):

1.  जिवाणूंचा आकार - 1 µm ते 10 µm इतका असतो.

1. पृथ्वीवर सर्वप्रथम आदिकेंद्रकी तयार झालेल्या पेशी म्हणजे जीवाणू.
2. आढळ:- जीवाणू पृथ्वीवर सर्व ठिकाणी आढळतात. एकच पेशी स्वतंत्र सजीव म्हणून जगते. काही वेळा बरेच जीवाणू एकत्र येऊन वसाहती (Colonies) बनवतात.
3. एक ग्रॅम मातीमध्ये सामान्यत: 4 कोटी जीवाणू पेशी असतात.

1. जीवाणू पेशी आदिकेंद्रकी असते. पेशीत केंद्रक व पटलयुक्त अंगके नसतात. पेशीभित्तिका फॉस्फोलिपिड्स ची असते.
2. जीवाणूच्या पेशींमध्ये अणूचे केंद्र नसते.
3.  प्रजनन बहुधा द्विखंडीभवनाने (एका पेशीचे दोन भाग होऊन) होते.
4. अनुकूल परिस्थितीत जीवाणू प्रचंड वेगाने वाढतात व 20 मिनिटांत संख्येने दुप्पट होऊ शकतात.
5. उदा. रायझोबियम जीवाणू हवेतील नत्रस्थिरीकरण तसेच मातीतील नत्र विघटनाचे काम करतात.

=====©=====

🦟  आदिजीव (Protozoa): 

1. कारण:- पृथ्वीवर सर्वप्रथम हे दृश्यकेंद्रकी निर्माण झाल्यामुळे या प्राण्यांना आदिजीव म्हणतात.
2. समावेश:- व्हिटाकर यांच्या आधुनिक पद्धतीच्या पंचसृष्टी वर्गीकरण पद्धतीप्रमाणे आदिजीव संघाचा समावेश प्राणिसृष्टीत न करता सृष्टी प्रोटिस्टा यामध्ये करण्यात आला आहे.
3. आकार:- आदिजीवांचा आकार सुमारे 200 µm असतो.
4. केंद्रक:- दृश्यकेंद्रकी पेशी आढळणारे आदिजीव हे एकपेशीय सजीव आहेत.
5.  प्रोटोझुआंच्या पेशीरचना, हालचालींचे अवयव, पोषणपद्धती यांत विविधता आढळते.
6.  प्रजनन द्विखंडन पद्धतीने होते. 
7. आढळ: 

• माती, गोडे पाणी व समुद्रात आढळतात, 
• काही इतर सजीवांच्या शरीरात राहतात व रोगास कारणीभूत ठरतात.

8. उदा. 

•  युग्लीना - स्वयंपोषी
• एन्टामिबा हिस्टोलिटिका मुळे आमांश होतो.
•  प्लाज्मोडिअम व्हायवॅक्स मुळे मलेरिया (हिवताप) होतो.
• अमिबा, पॅरामेशिअम गढूळ पाण्यात आढळतात, स्वतंत्र जीवन जगतात.

=====©=====

🧘 कवके (Fungi) : 

• बुरशीला शास्त्रीय भाषेत कवक म्हणतात. बुरशीच्या सुमारे एक लाख जाती ज्ञात आहेत.
• आकार:- कवकांचा आकार सुमारे 10 µm ते 100 µm इतका असतो.
• आढळ:- कुजणारे पदार्थ, वनस्पती व प्राण्यांची शरीरे, कार्बनी पदार्थ यांमध्ये कवके आढळतात.
• दृश्यकेंद्रकी एकपेशीय सूक्ष्मजीव. कवकांमध्ये पटल-आच्छादित केंद्रक आणि तंतुकणिकांसारखी पेशीअंगके असतात, मात्र त्यांमध्ये हरितलवके नसतात.  कवकाच्या काही प्रजाती डोळ्यांनी दिसतात.
• अन्न:- कवके ही मृतोपजीवी असून कार्बनी पदार्थांपासून अन्नशोषण करतात.
• प्रजनन:- कवकांचे प्रजनन लैंगिक पद्धतीने आणि द्विखंडन व मुकुलायन अशा अलैंगिक पद्धतीने होते.
• उदा. यीस्ट, कॅन्डीडा, आळंबी (मशरूम/ अळिंबी प्रकारातील बुरशी खाण्यासाठी वापरली जाते.)

=====©=====

🌀  शैवाले (Algae) : 

• जनक:- भारताचे शैवाल विज्ञान जनक हे मंदायम ओसुरी पार्थसारथी अयंगर होत.
• आकार:- शैवालांचा आकार सुमारे 10 µm ते 100 µm इतका असतो.
• जायंट ब्लॅडर केल्प ही सर्वात मोठी शैवाल प्रजाती आहे, 
•  पाण्यात वाढतात. मुळे, पाने इत्यादी रचना नसतात
•  दृश्यकेंद्रकी, एकपेशीय, स्वयंपोषी सजीव.
•  पेशीतील हरितलवकाच्या साहाय्याने प्रकाशसंश्लेषण करतात. उदा. क्लोरेल्ला, क्लॅमिडोमोनास.
• शैवालांच्या थोड्या प्रजाती एकपेशीय आहेत, तर इतर सर्व शैवाले बहुपेशीय असून नुसत्या डोळ्यांनी दिसतात.

=====©=====

♍  विषाणू (Virus): 

• आकार:- विषाणूंचा आकार सुमारे 10 nm ते 100 nm.
• विषाणूंना साामान्यतः सजीव मानले जात नाही किंवा ते सजीव-निर्जिवांच्या सीमारेषेत आहेत असे म्हणतात. 
• घडण:- विषाणू स्वतंत्र कणांच्या रूपात आढळतात. विषाणू म्हणजे DNA (डीऑक्सीरायबो न्युक्लिक आम्ल) किंवा RNA (रायबो न्युक्लिक आम्ल) पासून बनलेला लांबलचक रेणू असून त्याला प्रथिनांचे आवरण असते.
• जीवन:- विषाणू वनस्पती व प्राण्यांच्या जिवंत पेशीतच राहू शकतात व या पेशींच्या मदतीने विषाणू स्वतःची प्रथिने बनवितात व स्वतःच्या असंख्य प्रतिकृती निर्माण करतात, त्यानंतर यजमान पेशींना नष्ट करून या प्रतिकृती मुक्त होतात व मुक्त विषाणू पुन्हा नव्या पेशींना संसर्ग करतात.
• संसर्ग:- प्राणी, वनस्पती तसेच जीवाणू (bacteria) यांच्यासह जवळपास सर्व सजीवांना विषाणू संसर्ग करू शकतात. कावीळ, पोलिओ, गालफुगी, एड्स, स्वाईन फ्लू, कांजण्या, कोरोना, गोवर इत्यादी.

▬▬▬۩۞۩▬▬▬

    *सकाळ🌅 म्हणजे,

 नवीन क्षणांची सुरुवात 

जे घडुन गेले आहे 

ते विसरुन 

येणाऱ्या नवीन क्षणांचे 

स्वागत 🤗करणे आणि 

आपल्या आयुष्याला आणखी सुंदर🦋 बनवणे...!*  

    *आपला दिवस आनंदी जावो.*🎷