8 वी विज्ञान, नोट्स, 10.1 पेशी व पेशीअंगके.

┅━━━•❀•━━━┅

• विज्ञान विषयाच्या माहितीसाठी, 
• स्पर्धा परीक्षेसाठी,
•  NMMSपरीक्षेच्या तयारीसाठी, व

• मूळ ज्ञान वाढवण्यासाठी आपल्या ग्रुपला सामील व्हावे.

माहिती विज्ञानाची🎷

🧿═ ❖• ✺ •❖ ═🧿

1. सजीवांमध्ये किती प्रकारच्या पेशी आढळतात?

उत्तर: सजीवांमध्ये दोन प्रकारच्या पेशी आढळतात दृश्यकेंद्रकी व आदिकेंद्रकी.

वनस्पती पेशी व प्राणी पेशी असे पेशींचे दोन प्रकार करता येतात.

2. पेशींचे निरीक्षण करण्यासाठी तुम्ही कोणते उपकरण वापरले होते ? का ?

उत्तर: पेशी या अत्यंत लहान असल्यामुळे त्यांना पाहण्यासाठी सूक्ष्मदर्शकांचा उपयोग करावा लागतो.

❀꧁꧂❀

प्राणी पेशी

❀══❖°•✺•°❖══❀

वनस्पती पेशी

✺༺☬༒☬༻✺

प्राणी पेशी व वनस्पती पेशी फरक आपण मुद्द्यांच्या रूपात पाहणार आहोत, पण परीक्षेत किंवा स्वाध्याय मध्ये लिहीत असताना फरक हा डावी बाजू व उजवी बाजू असाच लिहावा.

🏉  प्राणी पेशी

1. पेशीपटल असते.
2. पेशीभित्तिका नसते.
3. लयकारिका असतात.
4. हरितलवके नसतात.
5. अंतर्द्रव्यजालिका असते.
6. रिक्तिका लहान लहान असून संख्येने अनेक असतात.
7. गॉल्गीसंकुल असते. 
8. तंतुकणिका असते.

 🎸  वनस्पती पेशी

• पेशीपटल असते.
• पेशीभित्तिका असते.
• लयकारिका नसतात.
• हरितलवके असतात.
• अंतर्द्रव्यजालिका असते.
• रिक्तिका मध्यभागात एकच मोठी रितिका असते. 
• गॉल्गीसंकुल असते. 
• तंतुकणिका असते.

 ✺❖• ✺ •❖✺

🎹  पेशीचे भाग (Parts of Cell)

1. पेशीभित्तिका (Cell wall) : 

शैवाल, कवक व वनस्पतीपेशींभोवती पेशीभित्तिका आढळते.

प्राणीपेशीला पेशीभित्तिका नसते.

व्याख्या: पेशीभित्तिका म्हणजे पेशीपटलाभोवती असणारे मजबूत व लवचिक आवरण. 

घडण: पेशीभित्तिका मूलत: सेल्युलोज व पेक्टीन ह्या कर्बोदकांपासून बनलेली असते. कालांतराने आवश्यकतेनुसार लिग्निन, सुबेरिन, क्युटीन अशी बहुवारिके पेशीभित्तिकेत तयार होतात. 

कार्ये : पेशीला आधार देणे, पेशीत जाणाऱ्या अतिरिक्त पाण्याला अडवून पेशीचे रक्षण करणे ही पेशीभित्तिकेची

कार्ये आहेत.

━━═◆❃★❂★❃◆═━━

2. प्रदव्यपटल/पेशीपटल (Plasma membrane/Cell membrane) :

रचना: प्रदव्यपटल हे पेशीभोवती असणारे पातळ, नाजूक व लवचिक आवरण असून पेशीतील घटकांना बाह्य पर्यावरणापासून वेगळे ठेवते.

स्फुरिल मेदाच्या (Phospholipid) दोन थरांमध्ये मिसळलेले प्रथिनांचे रेणू - अशी प्रद्रव्यपटलाची रचना

असते.

कार्ये : प्रद्रव्यपटल काही ठराविक पदार्थांना ये-जा करू देते, तर काही पदार्थांना अटकाव करते; म्हणून त्याला

निवडक्षम पारपटल (selective Permeable membrane) म्हणतात. या गुणधर्मामुळे पाणी, क्षार, ऑक्सिजन असे उपयुक्त रेणू पेशीत प्रवेश करतात. तर कार्बनडाय ऑक्साइडसारखे टाकाऊ पदार्थ पेशीबाहेर पडतात.

समस्थिती: पेशीबाहेर काही बदल झाले तरी पेशीतील पर्यावरण कायम राखण्याचे काम प्रदव्यपटल करते; यास समस्थिती म्हणतात.

✤⊰❉⊱═⊰❀⊱═⊰❉⊱✤

🏀 पेशीची ऊर्जा वापरून चालणाऱ्या क्रिया

1. पेशीय भक्षण (Endocytosis)

बाहेरील पर्यावरणातून अन्न व इतर पदार्थ गिळंकृत करणे.

2. पेशी उत्सर्जन (Exocytosis)

टाकाऊ पदार्थ पेशीबाहेर टाकणे.

⋐⋑🔸 ❀ 🔸⋐⋑

🏃 पेशीची ऊर्जा न वापरता चालणाऱ्या क्रिया

1. विसरण (Diffusion) : O₂, CO₂ सारखे लहान रेणू पेशीमध्ये घेणे/पेशीबाहेर जाणे.

2. परासरण (Osmosis) : जास्त पाणी असलेल्या भागाकडून कमी पाणी असलेल्या भागाकडे निवडक्षम पारपटलातून होणारा पाण्याचा प्रवास म्हणजे परासरण. 

अ. समपरासारी (Isotonic) द्रावण : पेशीभोवती असलेले माध्यम व पेशी या दोन्हींतील पाण्याचे प्रमाण सारखे असते. त्यामुळे पाणी आत वा बाहेर जात नाही.

ब. अवपरासारी (Hypotonic) द्रावण : पेशीतील पाण्याचे प्रमाण कमी व सभोवतालच्या माध्यमातील पाण्याचे प्रमाण जास्त असल्याने पाणी पेशीत शिरते. याला अंतःपरासण (Endosomis) म्हणतात. 

उदा. बेदाणे पाण्यात ठेवल्यावर काही वेळाने फुगतात.

क. अतिपरासारी (Hypertonic) द्रावण : पेशीतील पाण्याचे प्रमाण जास्त व पेशीभोवतालच्या माध्यमातील पाण्याचे

प्रमाण कमी असल्याने पेशीतून पाणी बाहेर पडते. 

उदा. फळांच्या फोडी साखरेच्या घट्ट पाकात टाकल्यास फोडींतील पाणी पाकात जाऊन थोड्या वेळाने त्या आकसतात. 

अतिपरासरी द्रावणात ठेवल्याने प्राणीपेशी किंवा वनस्पतीपेशीतील पाणी बहिःपरासरण (Exosmosis) प्रक्रियेमुळे बाहेर पडते आणि पेशीद्रव्य आकसते. ह्या क्रियेला रससंकोच (Plasmolysis) म्हणतात.

☬°══✺══°☬

🎺  पेशीद्रव्य  : 

1. प्रद्रव्यपटल व केंद्रक यांमधील तरल पदार्थाला पेशीद्रव्य म्हणतात. 
2. पेशीद्रव्य हा चिकट पदार्थ असून तो सतत हालचाल करीत असतो.  
3. पेशीद्रव्यत अनेक पेशीअंगके विखुरलेली असतात. 
4. पेशीत रासायनिक अभिक्रिया घडून येण्यासाठी पेशीद्रव्य हे माध्यम आहे. 
5. पेशीअंगकांव्यतिरिक्त असलेला पेशीतील भाग म्हणजे पेशीद्रव्य (Cytosol).
6. पेशीद्रवात अमिनो आम्ले, ग्लुकोज, जीवनसत्त्वे साठवलेली असतात. 
7. मोठ्या केंद्रीय रिक्तिकेमुळे वनस्पतीपेशीत पेशीद्रव्य कडेला सारलेले असते.
8. वनस्पतीपेशीतील पेशीद्रव्यापेक्षा प्राणीपेशीतील पेशीद्रव्य हे अधिक कणयुक्त व दाट असते.

00:01●━━━━━━━━━● 00:21 

🎾 पेशी अंगके (Cell organelles) ः

•  विशिष्ट कार्य करणारे पेशीतील उपघटक म्हणजे पेशीअंगके होत. 
•  पेशीअंगके म्हणजे ‘पेशीचे अवयव’ आहेत. 
• प्रत्येक अंगकाभोवती मेदप्रथिनयुक्त पटल असते. 
• केंद्रक व हरितलवक यांव्यतिरिक्त इतर सर्व अंगके ही इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकाच्या मदतीनेच पाहता येतात.

┅━═▣◆★✧★◆▣═━┅

🎷 केंद्रक (Nucleus)

1. इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शीने पाहिल्यास केंद्रकाभोवती दुहेरी आवरण व त्यावर केंद्रकी छिद्रे दिसतात. 
2. केंद्रकाच्या आतबाहेर होणारे पदार्थांचे वहन या छिद्रांमधून होते.
3. केंद्रकामध्ये एक गोलाकार केंद्रकी (Nucleolus) असते व रंगसूत्रांचे जाळे असते. 
4. रंगसूत्रे ही पातळ दोऱ्यांसारखी असून पेशीविभाजनाच्या वेळी त्यांचे रूपांतर गुणसूत्रांमध्ये होते. 
5. गुणसूत्रांवरील कार्यात्मक घटकांना जनुके (Genes) म्हणतात.

कार्ये

• पेशींच्या सर्व चयापचय क्रिया व पेशीविभाजन यांवर नियंत्रण ठेवणे.
•  जनुकांद्वारे आनुवंशिक गुणांचे संक्रमण पुढील पिढीकडे करणे.

⇆ㅤㅤ◁ㅤㅤ❚ ❚ㅤㅤ▷ㅤㅤ↻

🏈  माहीत आहे का तुम्हांला?

रक्तातील लोहितरक्तकणिकांमधील (RBC) केंद्रक नष्ट झाल्याने हिमोग्लोबीनसाठी अधिक जागा उपलब्ध होते

व जास्त ऑक्सिजन वाहून नेला जातो.

 वनस्पतींच्या रसवाहिन्यांतील चाळणी नलिकांमधील केंद्रक नष्ट झाल्याने त्या पोकळ होतात व अन्नपदार्थांचे

वहन सोपे होते.

‷[🌎][🎷][👀][🏈]_[💭]‴

"काक चेष्टा, बको ध्यानं, श्वान निद्रा तथैव च। अल्पाहार गृहत्यागी, विद्यार्थी पंच लक्षणं।।

" या श्लोकाचा अर्थ असा आहे की,

 एका आदर्श विद्यार्थ्यामध्ये पाच लक्षणे असावी लागतात: 

कावळ्याप्रमाणे चिकाटीने प्रयत्न करणे, 

बगळ्याप्रमाणे ध्यानासारखी एकाग्रता ठेवणे,

 कुत्र्याप्रमाणे झोपेतही सतर्क राहणे, 

कमी खाणे (अल्पाहार) आणि

 आपले घर व त्यातील चिंता सोडून शिक्षणासाठी दूर राहणे (गृहत्यागी). 

             ❚ ❚✺❖• ✺ •❖✺❚ ❚