झुरळ- एक सुपरहिरो, पृथ्वीवरील सर्वात जुना व लवचिक कीटक. 🎷

पृथ्वीवरील सर्वात जुन्या आणि लवचिक कीटकांशी (Insects) जोडलेली ही काही अत्यंत रंजक आणि आश्चर्यकारक माहिती 

१. डोके वेगळे झाल्यावरही झुरळ एक महिना जिवंत राहू शकते का? आणि कसे?

होय, हे पूर्णपणे सत्य आहे! झुरळाचे डोके धडावेगळे केले तरी ते सुमारे एक महिना (३० दिवस) जिवंत राहू शकते.

कसे? (वैज्ञानिक कारण):

• खुली रक्ताभिसरण संस्था: माणसांसारखी झुरळांची बंदिस्त रक्तवाहिन्यांची प्रणाली नसते. त्यांच्या शरीरात रक्तदाब खूप कमी असतो. त्यामुळे डोके तुटल्यावर मानमोडीच्या ठिकाणाहून माणसासारखा रक्ताचा फवारा उडत नाही किंवा प्रचंड रक्तस्त्राव होत नाही; रक्त गोठून रक्तवाहिन्या लगेच बंद होतात.
• श्वसनप्रणाली (Spiracles): झुरळ तोंडावाटे श्वास घेत नाही. त्यांच्या शरीराच्या प्रत्येक बाजूला लहान छिद्रे असतात, ज्यांना 'स्पिराकल्स' (Spiracles) म्हणतात. या छिद्रांमार्फत हवा थेट त्यांच्या शरीरातील नळ्यांच्या जाळ्यात (Trachea) पोहोचते. त्यामुळे डोके नसले तरी झुरळ शरीरावरील छिद्रांद्वारे सहज श्वास घेत राहते.
• मृत्यूचे कारण: डोके नसलेले झुरळ श्वासोच्छ्वास आणि रक्ताभिसरणाअभावी मरत नाही, तर अन्न आणि पाणी न मिळाल्यामुळे अखेर भुकेने व तहानने दगावते.

२. रक्ताभिसरण संस्था (Circulatory System)

झुरळांची रक्ताभिसरण संस्था 'खुली' (Open Circulatory System) प्रकारची असते. 

यात आपल्यासारख्या धमण्या, शिरा आणि केशिकांचे (Capillaries) जाळे नसते. 

झुरळाचे रक्त रक्तवाहिन्यांमध्ये न वाहता थेट शरीराच्या पोकळीत (Hemocoel) मोकळे फिरते आणि शरीराच्या सर्व अवयवांना भिजवून ऑक्सिजन व पोषणद्रव्ये पुरवते.

३. रक्ताचा रंग (Blood Color)

झुरळाच्या रक्ताला 'हिमोलिंफ' (Hemolymph) म्हणतात. 

मानवी रक्तामध्ये 'हिमोग्लोबिन' असते, ज्यामुळे रक्ताचा रंग लाल दिसतो; परंतु झुरळाच्या रक्तात हिमोग्लोबिन नसते. 

त्यामुळे त्यांच्या रक्ताचा रंग लाल नसून पूर्णपणे पांढरा किंवा हलका पिवळसर (रंगहीन) असतो. 

तसेच, झुरळांचे रक्त शरीराच्या पेशींपर्यंत ऑक्सिजन पोहोचवण्याचे काम करत नाही, कारण ऑक्सिजनसाठी त्यांच्याकडे वेगळी श्वसननलिकेची रचना असते.

४. हृदयांची संख्या (Number of Hearts)

मानवाला एकच हृदय असते, पण झुरळांना आश्चर्यकारकपणे एकच नव्हे तर १३ कप्प्यांचे (Chambers) एक लांबट नळीसारखे हृदय असते, ज्याला 'ट्युब्युलर हार्ट' (Tubular Heart) म्हटले जाते. 

प्रत्येक कप्प्यामध्ये लहान झडपा (Ostia) असतात, ज्या रक्ताला फक्त पुढे सरकवण्यास मदत करतात.

५. निशाचर वृत्ती (Nocturnal Habit)

झुरळ हे प्रामुख्याने निशाचर (Nocturnal) प्राणी आहेत. 

याचा अर्थ ते दिवसा अंधाऱ्या, दमट आणि सुरक्षित जागांवर लपून राहतात आणि रात्रीच्या वेळी अन्नाच्या शोध बाहेर पडतात. 

त्यांना प्रकाश मुळीच आवडत नाही, म्हणूनच अचानक लाईट लावल्यावर ते वेगाने पळून जाताना दिसतात.

६. आयुष्यमान (Lifespan)

झुरळांचे आयुष्य त्यांच्या प्रजाती आणि पर्यावरणावर अवलंबून असते. 

सामान्यतः घरगुती झुरळ १ ते २ वर्षे जगू शकतात. 

अनुकूल वातावरणात (उबदार आणि अन्नाचा साठा असल्यास) ते आश्चर्यकारकपणे लांब काळ जिवंत राहू शकतात.

७. खाद्य (Diet)

• झुरळ हे सर्वभक्षक (Omnivorous) जीव आहेत. 
• ते जवळजवळ प्रत्येक सेंद्रिय घटक खाऊ शकतात.
• ते धान्याचे अवशेष, गोड पदार्थ, तेलकट अन्न खातातच, शिवाय कागद, पुस्तकांचे कुट, मृत त्वचा, केस, कपडे, लाकूड आणि मलमूत्र देखील आवडीने खाऊ शकतात.
• विशेष म्हणजे, अन्नाशिवाय झुरळ कित्येक आठवडे आणि पाण्याशिवाय सुमारे एक आठवडा सहज जिवंत राहू शकतात.

८. पंखाचा उपयोग (Use of Wings)

• बहुतेक झुरळांच्या पाठीवर दोन जोड पंख असतात. 
• परंतु, आश्चर्य म्हणजे बऱ्याच जातींची झुरळे उंच उडू शकत नाहीत.
• ते हवेत थोड्या अंतरासाठी 'ग्लाइड' (Glide) करू शकतात किंवा जोराची उडी मारून काही अंतर पार करू शकतात.
• नर झुरळे मादीच्या तुलनेत थोडेफार उडण्यात पटाईत असू शकतात, परंतु त्यांचा मुख्य उपयोग लांब अंतरावर उडण्यासाठी होत नाही.

🌟 इतर काही थक्क करणाऱ्या गोष्टी:

• अण्वस्त्र हल्ल्याला तोंड देण्याची क्षमता: असे मानले जाते की अण्वस्त्रांमधून निघणाऱ्या तीव्र किरणोत्सर्गाचा (Radiation) सामना करण्याची क्षमता झुरळांमध्ये इतर प्राण्यांपेक्षा खूप जास्त असते.
• सुपर स्पीड: झुरळ हे जगातील सर्वात वेगवान कीटकांपैकी एक आहे. ते सेकंदाच्या काही भागांत स्वतःच्या शरीराच्या लांबीच्या कित्येक पट अंतर कापून सेकंदाला काही मीटर वेगाने पळू शकतात.

झुरळांच्या बाबतीत विज्ञानाला आणि संशोधकांना थक्क करणाऱ्या काही आणखी अत्यंत रंजक गोष्टी 

१. अफाट वेगाचा 'सेन्सर' आणि रिॲक्शन टाईम (Sensory Speed)

झुरळ इतके वेगाने का पळतात? कारण त्यांच्या पोटाच्या मागच्या बाजूला 'सेर्सी' (Cerci) नावाचे दोन लहान हेअर-लाईक (केसांसारखे) भाग असतात. हे सेर्सी हवेतील अगदी सूक्ष्म कंपन (Vibrations) आणि हवेचा दाब अत्यंत अचूकपणे ओळखतात.

जर तुम्ही झुरळाला मारण्यासाठी हात किंवा चप्पल वर केली, तर हवेच्या हलक्याशा कंपनावरून ते सेकंदाच्या काही मिलीसेकंदात (मानवी पापणी लवण्याच्या वेगापेक्षाही वेगाने) धोका ओळखतात आणि जागेवरून पसार होतात.

२. हवेच्या दबावावर नियंत्रण आणि कठीण जागांमधून सुटका

• झुरळांचे शरीर अतिशय लवचिक आणि सपाट असते. 
• त्यांच्या बाह्य सांगाड्यात (Exoskeleton) 'स्क्लेरोटीन्स' नावाचे प्रोटीन असते, जे त्यांना ताठरपणा देते; पण त्यांच्या सांध्यांचे आवरण लवचिक असते.
• झुरळ स्वतःच्या शरीराची जाडी एक चतुर्थांश (1/4) इतकी कमी करू शकतात. त्यामुळे त्यांच्या शरीराच्या आकारापेक्षा कितीतरी लहान भेगेतून किंवा पोकळीतून ते सहज आत-बाहेर सरकू शकतात.

३. पाण्याचा शोध घेण्यासाठी 'अँटेना' (Antennae)

झुरळांच्या डोक्यावरील लांब अँटेना (Antennae) हे केवळ स्पर्श करण्यासाठी नसतात, तर ते त्यांच्यासाठी एका रडारचे काम करतात.

या अँटेनाद्वारे ते हवेतील ओलावा (Humidity) अचूक ओळखतात. 

घरात पाणी कुठे साचले आहे किंवा दमट जागा कुठे आहे, याचा सुगावा त्यांना या अँटेनामुळे दूरवरूनच लागतो.

४. अन्नाशिवाय आणि पाण्याशिवाय जगण्याचे विक्रम

• पाण्याशिवाय: झुरळ अन्न न खाकता महिनाभर राहू शकतात, पण पाण्याशिवाय ते सहसा एका आठवड्यापेक्षा जास्त टिकत नाहीत. मात्र, दमट वातावरणात ते हवेतील आर्द्रता शोषून सुद्धा थोडे दिवस तग धरू शकतात.
• अंड्यांचे संरक्षण (Ootheca): मादी झुरळ अंडी स्वतंत्रपणे टाकत नाही, तर ती एका कडक अंडीकोशात (Ootheca) सुरक्षित ठेवतात. हा कोश ते एखाद्या सुरक्षित कोपऱ्यात चिकटवून ठेवतात, ज्यावर कीटकनाशकांचाही सहजासहजी प्रभाव पडत नाही.

५. पादत्राणांचे 'हळूहळू मरण' (Foot-Step Resistance)

आपण झुरळावर चप्पल किंवा पाय दिल्यावर आपल्याला वाटते की ते लगेच मरण पावले. पण झुरळांचे बाह्य कंकाल (Exoskeleton) अतिशय कठीण आणि हायड्रॉलिक दबावाला तोंड देणारे असते. 

झुरळ  माणसाच्या वजनाच्या तब्बल ९०० पट वजन सहज सहन करू शकतात. म्हणूनच, पाय दिल्यानंतरही अनेकदा झुरळ थोड्या वेळाने पुन्हा चालू लागते!

६. जुन्या जीवाश्म (Fossils) काळातील साक्षीदार

• झुरळ हे डायनासोरच्याही आधीपासून पृथ्वीवर अस्तित्वात आहेत. 
• जीवाश्म (Fossils) अभ्यासानुसार, झुरळांचे पूर्वज पृथ्वीवर सुमारे ३० कोटी वर्षांहून अधिक काळापूर्वी (कार्बोनíferस काळात) वावरत होते. याचा अर्थ डायनासोर येण्यापूर्वी आणि नष्ट झाल्यानंतरही या प्रजातीने स्वतःला पृथ्वीवर टिकवून ठेवले आहे.
• निसर्गाने या छोट्याशा जीवाला जगण्यासाठी आणि टिकून राहण्यासाठी किती अद्भूत शारीरिक यंत्रणा दिली आहे, हे खरोखरच अचंबित करणारे आहे!
• निसर्गाने झुरळांना काही अफाट क्षमता दिल्या आहेत, कारण त्यांच्यावर निसर्गातील कुजलेला कचरा साफ करण्याची मोठी जबाबदारी आहे.
• निसर्गाच्या अन्नसाखळीत आणि परिसंस्थेत झुरळांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
• मानवी दृष्टीकोनातून झुरळ भलेही नकोसा कीटक वाटत असेल, पण परिसंस्थेचा समशतोल राखण्यासाठी आणि कचऱ्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी निसर्गाने या जीवला अत्यंत लवचिक आणि मजबूत बनवले आहे.