तुरटी कशी तयार होते? प्रकार, उपयोग आणि रेणू सूत्रे.
●~~•❅• 🫐 •❅•~~●
तुरटीचे मुख्य प्रकार आणि रेणू सूत्रे:
• पोटॅश तुरटी (Potash Alum): KAl(SO₄)₂ ⋅ 12H₂O
(ही सर्वात सामान्य तुरटी आहे)
• सोडिअम तुरटी (Sodium Alum): NaAl(SO₄)₂ ⋅ 12H₂O
• अमोनियम तुरटी (Ammonium Alum): NH₄Al(SO₄)₂ ⋅ 12H₂O
🔴┈┉❀🏵|🧿|🏵❀┉┈🔴
K2SO4·Al2(SO4)3·24H2O या रासायनिक संयुगाचे नाव पोटॅश तुरटी (Potash Alum किंवा फिटकरी) असे आहे.
महत्त्वाची माहिती:
• रासायनिक नाव:
पोटॅशियम ॲल्युमिनियम सल्फेट डोडकाहायड्रेट
(किंवा पोटॅशियम सल्फेट-ॲल्युमिनियम सल्फेट हायड्रेट)
सामान्य नाव:
तुरटी किंवा फिटकरी
तुरटी (Alum) हे एक रासायनिक संयुग आहे ज्याला शास्त्रीय भाषेत पोटॅशियम ॲल्युमिनियम सल्फेट KAl(SO₄)₂ ⋅ 12H₂O म्हणतात.
▬▬▬۩۞۩▬▬▬
➖♾️⭕🔘⭕♾️➖
तुरटी कशी तयार होते?
तुरटी ही नैसर्गिक खनिजांपासून तसेच कारखान्यांमध्ये रासायनिक प्रक्रियेद्वारे तयार केली जाते:
नैसर्गिक स्त्रोत:
निसर्गात अल्युनाईट (Alunite) किंवा बॉक्साईट (Bauxite) नावाच्या खडक-खनिजांमध्ये तुरटीचे अंश आढळतात.
कारखान्यातील निर्मिती:
- बॉक्साईट किंवा क्ले (माती) वर सल्फ्यूरिक ॲसिडची प्रक्रिया करून ॲल्युमिनियम सल्फेट बनवले जाते.
- त्यात पोटॅशियम सल्फेट मिसळले जाते.
- हे द्रावण गरम करून एकत्र केले जाते आणि नंतर थंड होण्यासाठी ठेवले जाते.
- द्रावण थंड झाल्यावर त्याचे पारदर्शक स्फटिक (Crystals) तयार होतात, ज्याला आपण तुरटी म्हणतो.
┈┉━ *❍❀🧿❀❍* ━┉
तुरटीचे प्रमुख उपयोग
क्षेत्र: पाणी शुद्धीकरण
उपयोग: अस्वच्छ पाण्यात तुरटी फिरवल्यास पाण्यातील बारीक कचरा आणि माती तळाशी बसते (Coagulation process).
क्षेत्र: आरोग्य व प्रथमोपचार
उपयोग:दाढी करताना किंवा कुठेही बारीक कापल्यास येणारे रक्त थांबवण्यासाठी तुरटी लावतात.
क्षेत्र: त्वचा व सौंदर्य
उपयोग: चेहऱ्यावरील सुरकुत्या कमी करण्यासाठी आणि पिंपल्सवर तुरटीचा वापर अँटीसेप्टिक म्हणून होतो.
क्षेत्र: दुर्गंधीनाशक
उपयोग: घामाची दुर्गंधी घालवण्यासाठी नॅचरल डिओड्रंट (Natural Deodorant) म्हणून तुरटी वापरली जाते.
क्षेत्र: तोंड आणि दातांचे आरोग्य
उपयोग: तोंडात आलेले छाले (Mouth Ulcers) आणि हिरड्यांच्या आजारांवर तुरटीच्या पाण्याने गुळण्या करणे फायदेशीर ठरते.
क्षेत्र: उद्योग
उपयोग: कापड रंगावताना (Dyeing process) रंग पक्का बसण्यासाठी आणि कागद निर्मितीमध्ये तुरटी वापरली जाते.
●~~•❅•🧿•❅•~~●
तुरटीबद्दल आश्चर्यकारक गोष्टी
नैसर्गिक रक्तस्तंभक (Astringent): तुरटी त्वचेच्या संपर्कात येताच तिथली प्रथिने आणि उती (tissues) आकुंचन पावतात, ज्यामुळे वाहणारे रक्त काही सेकंदांत थांबते.
पाण्यातील चार्ज बदलणे: मातीचे कण पाण्यात ऋणभारित (Negative charge) असतात, तर तुरटीमध्ये धनभारित (Positive charge) ॲल्युमिनियम आयन्स असतात. तुरटीमुळे हे कण एकत्र येऊन वजन वाढल्याने तळाशी बसतात.
हजारो वर्षांचा इतिहास: प्राचीन इजिप्त, ग्रीस आणि भारतामध्ये इसवी सन पूर्व काळातही पाणी स्वच्छ करण्यासाठी आणि जखमांवर उपचारासाठी तुरटीचा वापर केला जात होता.
घरी स्फटिक बनवणे: उष्ण पाण्यात तुरटीची पावडर विरघळवून ती संप्लवित (saturated) केली आणि दोरा सोडला, तर २-३ दिवसांत त्या दोऱ्यावर हिऱ्यासारखे सुंदर स्फटिक जमा होतात.
✺༺☬༒☬༻✺
घरी तुरटीचे स्फटिक बनवण्याची सोपी कृती.
घरी तुरटीचे स्फटिक (Alum Crystals) बनवणे ही एक अत्यंत सोपी आणि रंजक विज्ञान-प्रक्रिया आहे.
1. साहित्य
घरगुती वस्तूंचा वापर
•१ वाटी तुरटीची बारीक पावडर (किराणा किंवा मेडिकल दुकानात मिळते)
•१-२ ग्लास गरम पाणी (उकळते पाणी)
•काचेचा पारदर्शक पेल किंवा जार
•१ धागा (Cotton thread) आणि एक पेन्सिल किंवा काडी
2. अति-संपृक्त द्रावण (Saturated Solution) तयार करा
• काचेच्या पेल्यात गरम पाणी घ्या.
• त्यात १-१ चमचा तुरटीची पावडर टाका आणि पूर्ण विरघळेपर्यंत ढवळा.
• जोपर्यंत पाण्यात तुरटी विरघळणे बंद होऊन तळाशी साचू लागत नाही, तोपर्यंत पावडर टाकत राहा.
• हे अति-संपृक्त द्रावण गाळणीने किंवा पातळ कापडाने दुसऱ्या स्वच्छ काचेच्या भांड्यात गाळून घ्या, जेणेकरून तळाशी साचलेली न विरघळलेली पावडर वेगळी होईल.
3. बीज-स्फटिक (Seed Crystal) तयार करा
•द्रावण ४-५ तास थंड होऊ द्या. तळाशी छोटे-छोटे स्फटिक जमा होतील.
•त्यातील सर्वात छान, चमकदार आणि व्यवस्थित आकाराचा १ छोटा स्फटिक निवडा.
4. स्फटिक वाढीसाठी टांगा
•निवडलेल्या छोट्या स्फटिकाला दोऱ्याने बांधा.
•दोऱ्याचे दुसरे टोक पेन्सिलला बांधून पेन्सिल काचेच्या पेल्यावर आडवी ठेवा, जेणेकरून तो स्फटिक द्रावणाच्या मध्यभागी लटकत राहील (भांड्याच्या तळाला किंवा कडेला टेकणार नाही).
5. शांत ठिकाणी ठेवा आणि वाट पहा
• हे भांडे न हलवता एखाद्या शांत ठिकाणी २ ते ४ दिवस ठेवून द्या.
• द्रावणातील तुरटी हळूहळू त्या टांगलेल्या स्फटिकावर जमा होऊ लागेल आणि स्फटिकाचा आकार मोठा होत जाईल.
महत्त्वाची टीप:
स्फटिक जितका जास्त वेळ शांत वातावरणात द्रावणात राहील, तितका तो मोठा आणि हिऱ्यासारखा चमकदार बनेल. तयार झालेला स्फटिक बाहेर काढून सुकवून घ्या.
┈┉┅━ ❍❀🔘❀❍ ━┅┉┈
बनवलेला तुरटीचा स्फटिक जास्त काळ टिकवण्यासाठी आणि खराब होऊ नये म्हणून कशी काळजी घ्यावी?
घरी तयार केलेला तुरटीचा स्फटिक हा पाण्याच्या रेणूंपासून 12H₂O बनलेला असतो.
त्यामुळे हवेतील दमटपणा किंवा जास्त उष्णतेमुळे तो विरघळू शकतो किंवा फुटू शकतो.
दीर्घकाळ चमकदार आणि सुरक्षित ठेवण्यासाठी:
स्फटिक द्रावणातून बाहेर काढल्यावर तो सुती कापडाने पूर्णपणे वाळवून घ्या.
पारदर्शक नेलपॉलिशचा थर (Clear Nail Polish Coating):
त्यानंतर त्यावर Clear / Transparent Nail Polish चा २-३ वेळा थर (Coat) लावा.
यामुळे स्फटिकाभोवती एक संरक्षक कवच तयार होते आणि हवेतील दमटपणाचा त्यावर परिणाम होत नाही.
हवाबंद डब्यात ठेवा (Air-tight Container):
- स्फटिक नेहमी एखाद्या लहान काचेच्या किंवा प्लास्टिकच्या हवाबंद डब्यात ठेवा.
- डब्यात ठेवताना तळाशी थोडा कापूस किंवा टिश्यू पेपर ठेवा, जेणेकरून त्याला हादरा बसून तो फुटणार नाही.
पाण्यापासून दूर ठेवा:
तुरटी पाण्यात सहज विरघळते, त्यामुळे स्फटिकाला ओले हात लावू नका किंवा तो पाण्याने धुऊ नका.
थेट सूर्यप्रकाश आणि उष्णतेपासून बचाव:
- स्फटिक तीव्र सूर्यप्रकाशात किंवा जास्त उष्णतेच्या ठिकाणी ठेवू नका.
- उष्णतेमुळे त्यातील पाण्याचे रेणू निघून जातात (Dehydration) आणि स्फटिकाची पांढरी पावडर तयार होऊन तो खराब होतो.
꧁●💠○≛⃝ ≛⃝ 🌍○💠●꧂
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा