'सहजीवन' उदा. दगडफूल (Lichen)

*།།◆️___۞___◆️།།*

व्याख्या: सहजीवी जीवन (Symbiosis) म्हणजे दोन किंवा अधिक भिन्न प्रजातींचे सजीव जेव्हा एकमेकांवर अवलंबून राहून एकत्र राहतात, त्या जीवनपद्धतीला 'सहजीवन' म्हणतात.

कारण: 

सजीवांना पोषण, संरक्षण, निवारा किंवा पुनरुत्पादन यांसारख्या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी सहजीवन जगावे लागते.

सहजीवांची काही प्रमुख उदाहरणे आणि ते सहजीवन का जगतात त्याचे स्पष्टीकरण :

🔴┈┉❀🏵|🧿|🏵❀┉┈🔴

🎷 आजपर्यंतच्या माहितीनुसार 👇😄

१. दगडफूल (Lichen) — 

शेवाळ आणि कवक (Algae & Fungi)

सहजीवांचे नाते: 

शेवाळ (Algae) आणि कवक/बुरशी (Fungi) एकत्र राहतात.

सहजीवनाचे कारण:

शेवाळाचा फायदा: 

शेवाळात हरितद्रव्य (Chlorophyll) असते, त्यामुळे ते प्रकाशसंश्लेषण करून अन्न तयार करते आणि ते कवकाला पुरवते.

कवकाचा फायदा: 

कवक शेवाळाला निवारा, पाणी आणि खनिजे शोषून पुरवते.

दोन्ही सजीव एकमेकांशिवाय स्वतंत्रपणे सहज जगू शकत नाहीत, त्यामुळे हे परस्परपूरक सहजीवन आहे.

▬▬▬۩۞۩▬▬▬

(दगडफूल (Lichen) — 

तीन जीवांचे सहजीवन

पूर्वी दगडफूल हे फक्त बुरशी आणि शेवाळ यांचे सहजीवन मानले जात होते. 

👉परंतु, आधुनिक संशोधनानुसार यात प्रामुख्याने तीन जीव एकत्र राहतात:

कवकीय भाग (Ascomycete Fungus): हा मुख्य बुरशीचा भाग असून तो संरचनेला आधार देतो आणि पाणी व खनिजे शोषून घेतो.

प्रकाशसंश्लेषण करणारा घटक (Algae/Cyanobacteria): 

हे शेवाळ किंवा सायनोबॅक्टेरिया सूर्यप्रकाशापासून अन्न तयार करतात.

दुसरी बुरशी (Basidiomycete Yeast): 

ही एक विशिष्ट प्रकारची यीस्ट (बुरशी) असते, जी दगडफूलाच्या बाह्य थराचे रक्षण करते आणि विषारी घटकांपासून वाचवते.)

┈┉┅━ ❍❀🔘❀❍ ━┅┉

२. रायझोबियम जिवाणू आणि कडधान्य वनस्पती / द्विदल वनस्पती (Rhizobium & Legume Plants)

सहजीवांचे नाते: 

रायझोबियम (Rhizobium) हे जिवाणू हरभरा, मूग, वाटाणा, सोयाबीन यांसारख्या कडधान्यांच्या (Leguminous plants) मुळांवरील गाठींमध्ये राहतात.

जिवाणूंचा फायदा: 

वनस्पती हवेतील नायट्रोजन थेट शोषून घेऊ शकत नाहीत. रायझोबियम जिवाणू हवेतील नायट्रोजनचे ( N₂ ) नायट्रेट्स (संयुगांमध्ये) रुपांतर करून ते वनस्पतींना उपलब्ध करून देतात.

वनस्पतीचा फायदा: 

बदल्यात वनस्पती या जिवाणूंना निवारा आणि अन्न (कार्बोहायड्रेट्स) पुरवतात.

●~~•❅ 🔅 ❅•~~●

३. म्हैस आणि बगळा (Cattle Egret)

सहजीवांचे नाते: बगळा आणि म्हैस किंवा गुरे.

बगळ्याचा फायदा: 

म्हैस जेव्हा चरते, तेव्हा तिच्या पायांमुळे गवत हलते आणि गवतात लपलेले कीटक बाहेर पडतात. बगळ्याला सहज अन्न (कीटक) मिळते.

म्हशीचा फायदा: 

म्हशीच्या शरीरावर असणारे गोचीड किंवा कीटक बगळा खाऊन टाकतो, ज्यामुळे म्हशीला त्रास कमी होतो आणि तिची त्वचा स्वच्छ राहते.

┈┉┅━ ❍❀🔘❀❍ ━┅┉┈

४. सागरपुष्प आणि विदूषक मासा (Sea Anemone & Clownfish)

सहजीवांचे नाते: 

समुद्रामध्ये आढळणारे सागरपुष्प (Sea Anemone) आणि क्लाउनफिश (विदूषक मासा).

सहजीवनाचे कारण:

विदूषक माशाचा फायदा: 

सागरपुष्पाच्या सुंडक (Tentacles) मध्ये विषारी पेशी असतात. इतर मासे त्याच्याजवळ जात नाहीत. पण विदूषक माशाच्या शरीरावर विशिष्ट श्लेष्माचा (Mucus) थर असल्याने त्याला विषाचा त्रास होत नाही, ज्यामुळे त्याला मोठ्या शिकारी माशांपासून संरक्षण मिळते.

सागरपुष्पाचा फायदा: 

विदूषक मासा इतर लहान माशांना आकर्षित करतो, ज्यामुळे सागरपुष्पाला शिकार मिळणे सोपे जाते. तसेच माशाच्या हालचालींमुळे पाण्यातील ऑक्सिजन प्रवाह सुधारतो.

●~~•❅• 🫐 •❅•~~●

५. मुंग्या आणि ऍफिड्स / मावा कीटक (Ants & Aphids)

सहजीवांचे नाते: मुंग्या आणि मावा कीटक (Aphids).

मुंग्यांचा फायदा: मावा कीटक वनस्पतींचा रस पितात आणि शरीरातून 'हनीड्यू' (Honeydew) नावाचा गोड द्रव बाहेर टाकतात. हा गोड द्रव मुंग्यांचे लाडके अन्न असते.

मावा कीटकांचा फायदा: मुंग्या या मावा कीटकांचे इतर पक्षी किंवा कीटकांसारख्या शत्रूं पासून संरक्षण करतात.

💠💠══✺══💠💠

६. मानवी आतडे आणि जिवाणू (Human Gut Bacteria)सजीव:

मानव आणि आपल्या आतड्यात राहणारे 'इ. कोलाय' (E. coli) व इतर उपयुक्त जिवाणू.

सहजीवनाचे कारण: हे जिवाणू आपल्या शरीरात राहून आपण खाल्लेल्या अन्नाचे पचन करण्यास मदत करतात आणि शरीरासाठी आवश्यक असणारे 'विटामिन के' (Vitamin K) व 'विटामिन बी' तयार करतात.

 बदल्यात, त्यांना मानवी शरीरातून अन्न आणि सुरक्षित निवारा मिळतो.

☬✧°══✺══°✧☬

७. 🎺 वाळवी (Termites) आणि त्यांचे अंतर्गत सहजीवन

वाळवी लाकूड खाते, पण ती स्वतः लाकूड पचवू शकत नाही.

 त्यासाठी तिच्या शरीरात संपूर्ण एक परिसंस्था काम करते:

वाळवी (Termite): मुख्य कीटक जो लाकूड कुरतडतो.

प्रोटोझोआ (Protozoa): वाळवीच्या आतड्यात राहणारे सूक्ष्मजीव, जे लाकडातील सेल्युलोजचे बारीक तुकडे करतात.

जिवाणू (Bacteria): या प्रोटोझोआच्या शरीरावर आणि आतड्यात विशिष्ट जिवाणू असतात, जे लाकूड पचवण्यासाठी आवश्यक असलेली एन्झाइम्स (Enzymes) तयार करतात.

┅━═▣◆★✧★◆▣═━┅

८. 🐜 पांढरी मुंग्या, बुरशी आणि जिवाणू (Attine Ants)

काही मुंग्या स्वतःचे अन्न (बुरशी) स्वतः शेती करून उगवतात. 

यामध्ये तीन ते चार जीव एकत्र येतात:

मुंग्या: पानांचे तुकडे करून आणतात.

विशिष्ट बुरशी (Leucocoprinus): मुंग्यांनी आणलेल्या पानांवर ही बुरशी वाढते, जी मुंग्यांचे मुख्य अन्न असते.

परजीवी बुरशी (Escovopsis): ही पाहुणी बुरशी मुंग्यांच्या शेतीचे नुकसान करण्याचा प्रयत्न करते.

अँटीबायोटिक जिवाणू (Actinobacteria): मुंग्यांच्या शरीरावर हे जिवाणू राहतात. हे जिवाणू परजीवी बुरशीचा नाश करतात आणि मुख्य अन्नाचे रक्षण करतात.

❀꧁✧꧂❀

💪 आपली  ७०% रोगप्रतिकारशक्ती आपल्या आतड्यात असते हे खरे आहे का?

होय, हे खरे आहे की शरीरातील अंदाजे ७०% ते ८०% रोगप्रतिकारक पेशी आतड्यात असतात.

┈┉━ *❍❀🧿❀❍* ━┉┈

सहजीवन जगण्याचे मुख्य उद्देश:

अन्न आणि पोषण (Nutrition): 

एक सजीव अन्न बनवतो किंवा मिळवतो आणि दुसरा त्याला आवश्यक घटक पुरवतो.

सुरक्षा आणि निवारा (Protection & Shelter):

एका सजीवाला दुसऱ्याच्या अस्तित्वामुळे शत्रूंपासून किंवा प्रतिकूल वातावरणापासून संरक्षण मिळते.

पर्यावरणीय संतुलन (Ecological Balance): 

जमिनीची सुपीकता वाढवणे, कीटकांचे प्रमाण नियंत्रणात ठेवणे अशा गोष्टी सहजीवनामुळे शक्य होतात.

┗══╰🧿╯══┛

➖♾️⭕🔘⭕♾️➖