मानवी हाड सजीव की निर्जीव?

मानवी हाड हे सजीव (जीवंत) असते.

अनेक लोकांना वाटते की हाडे ही लाकडासारखी किंवा दगडासारखी निर्जीव चौकट असतात, 

परंतु प्रत्यक्षात ते एक जिवंत, सतत बदलणारे ऊतक (Tissue) आहे.

१. हाड सजीव आहे हे कसे ठरवणार?

हाड सजीव आहे हे सिद्ध करण्यासाठी खालील वैद्यकीय व वैज्ञानिक कारणे:

• रक्तपुरवठा (Blood Supply): मानवी हाडांमध्ये सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांचे जाळे असते. या रक्तवाहिन्यांद्वारे हाडांच्या पेशींपर्यंत ऑक्सिजन आणि पोषक तत्वे पोहोचवली जातात.
• जिवंत पेशी (Living Cells): हाडामध्ये प्रामुख्याने तीन प्रकारच्या जिवंत पेशी असतात:
• ऑस्टिओब्लास्ट्स (Osteoblasts): नवीन हाड तयार करणाऱ्या पेशी.
• ऑस्टिओसाइट्स (Osteocytes): हाडांची निगा राखणाऱ्या पेशी.
• ऑस्टिओक्लास्ट्स (Osteoclasts): जुने किंवा खराब झालेले हाड नष्ट करणाऱ्या पेशी.
• हाडांचे पुनरुज्जीवन व डागडुजी (Self-Healing): जेव्हा एखादे हाड मोडते (Fracture), तेव्हा ते स्वतःहून पुन्हा जुळते. ही क्षमता फक्त सजीव पेशींमध्येच असते; निर्जीव वस्तूंमध्ये नाही.
• वाढ आणि विकास (Growth): लहान मुलांच्या शरीरातील हाडे वयानुसार आकार आणि लांबीने वाढतात.
• चयापचय क्रिया (Metabolism): हाडे शरीरातील कॅल्शियम आणि फॉस्फरस सारखी खनिजे आवश्यकतेनुसार साठवून ठेवतात आणि गरजेनुसार ती रक्तात सोडतात.

२. मानवी हाडांबद्दल सर्वसामान्यांना माहीत नसलेल्या काही रंजक गोष्टी

लोखंडापेक्षा मजबूत: 

वजनाच्या तुलनेत मानवी हाड स्टील किंवा काँक्रीटपेक्षाही जास्त मजबूत असते. 

आपल्या शरीरातील फिमर (मांडीचे हाड) एवढे मजबूत असते की ते गाडीच्या वजनाएवढा दाबही सहन करू शकते.

जन्माच्या वेळी जास्त हाडे: 

बाळाचा जन्म होतो तेव्हा त्याच्या शरीरात सुमारे ३०० हाडे असतात. 

मोठे होताना यातील अनेक मऊ हाडे (Cartilage) एकमेकांत रुतून/जुळतात आणि प्रौढ व्यक्तीच्या शरीरात २०६ हाडे उरतात.

हाडे सतत बदलत राहतात (Bone Remodeling): 

 शरीर दर १० वर्षांनी पूर्णपणे नवीन हाडांचा सांगडा तयार करते! 

जुन्या पेशी नष्ट होऊन त्यांची जागा नवीन पेशी घेतात.

सगळ्यात लहान आणि सगळ्यात मोठे हाड:

शरीरातील सर्वात लहान हाड कानात असते, ज्याला 'स्टेपीज' (Stapes) म्हणतात (तांदळाच्या दाण्यापेक्षाही लहान).

सर्वात मोठे आणि मजबूत हाड 'फिमर' (मांडीचे हाड) असते.

गळ्यातील 'स्वतंत्र' हाड: 

मानवी शरीरातील 'हायॉईड' (Hyoid) नावाचे हाड (जे जिभेच्या खाली गळ्यात असते) हे एकमेव असे हाड आहे जे शरीरातील इतर कोणत्याही हाडाला थेट जोडलेले नसते.

रक्त तयार करण्याचे केंद्र: 

आपल्या हाडांच्या आत 'अस्थिमज्जा' (Bone Marrow) असतो. 

शरीरातील अब्जावधी तांबड्या रक्तपेशी (RBCs), पांढऱ्या रक्तपेशी (WBCs) आणि प्लेटलेट्स दररोज हाडांच्या आतच तयार होतात.

सकाळ आणि संध्याकाळच्या उंचीत फरक: 

दिवसभरात गुरुत्वाकर्षणामुळे पाठीच्या कण्यातील हाडांमधील कूर्चा (Cartilage) दाबला जातो. त्यामुळे रात्री झोपताना आपली उंची सकाळच्या तुलनेत सुमारे १ सेंटीमीटरने कमी भरू शकते!

प्रौढ मानवी शरीरात एकूण २०६ हाडे असतात, ज्यांचे शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांनुसार वर्गीकरण:

डोके आणि मान (Head and Neck) - एकूण २९ हाडे

कवटी (Skull): २२ हाडे (कपाल/मेंदूचे संरक्षण करणारी ८ आणि चेहऱ्याची १४ हाडे)

कान (Ear Ossicles): ६ हाडे (प्रत्येक कानात ३, जसे की स्टेप्स)

हायॉइड हाड (Hyoid Bone): १ हाड (घशात असणारे स्वतंत्र हाड)

छाती आणि पाठीचा कणा (Chest and Spine) - एकूण ५१ हाडे

पाठीचा कणा (Vertebral Column): २६ हाडे

छातीचे पिंजरा/पर्शुक (Rib Cage): २५ हाडे (२४ बरगड्या आणि १ ब्रेस्ट बोन/स्टर्नम)

हात (Arms and Hands) - एकूण ६४ हाडे (प्रत्येक हातात ३२)

खांदा आणि हात (Shoulder and Upper Arm): ६ हाडे (प्रत्येक बाजूस ३ - ह्युमरस, कॉलर बोन, शोल्डर ब्लेड)

हात आणि मनगट (Hands and Wrists): ५४ हाडे मिळून (प्रत्येक हातात मनगटाची ८, तळहाताची ५ आणि बोटांची १४ हाडे)

पाया (Legs and Feet) - एकूण ६२ हाडे (प्रत्येक पायात ३१)

पायाची हाडे (Thighs and Lower Legs): ८ हाडे (फेमर म्हणजेच मांडीचे हाड सह, टीबिया, फिबुला, पटेला)

पाऊल आणि टाच (Feet and Ankles): ५२ हाडे (प्रत्येक पायात टाच व पाऊल मिळून २६ हाडे)

ओटीपोट/पेल्व्हिस (Pelvis): २ हाडे (हिप बोन्स)