🦒जिराफच्या शरीराची अनोखी रचना, हृदय, रक्तदाब

१. शरीराची वैशिष्ट्यपूर्ण रचना

पृथ्वीवरील जमिनीवरील सर्वात उंच जीव मणजे जिराफ.

जिराफचे शरीर हे निसर्गाच्या अभियांत्रिकीचा एक अद्भुत नमुना आहे, ज्यामुळे तो उंच झाडांची पाने सहज खाऊ शकतो.

मान (Neck): 

जिराफची मान सुमारे १.८ ते २ मीटर (६ फूट) लांब असते. 

इतकी लांब मान असूनही त्याच्या गळ्यात मानवाप्रमाणेच केवळ ७ हाडे असतात, परंतु प्रत्येक हाड खूप मोठे (सुमारे १० इंच) असते.

🫀 हृदय आणि रक्ताभिसरण संस्था: 

उंच मानेमुळे मेंदूपर्यंत रक्त पोहोचवण्यासाठी जिराफचे हृदय अत्यंत शक्तिशाली असते. 

त्याचे हृदय सुमारे ११ किलो वजनाचे आणि ६० सेमी लांब असते. 

जिराफच्या हृदयाजवळचा सामान्य रक्तदाब (Blood Pressure) सुमारे २२०/१८० mmHg ते २८०/१८० mmHg च्या दरम्यान असतो.

 जमिनीवरील इतर कोणत्याही प्राण्यापेक्षा हा रक्तदाब सर्वात जास्त आहे.

 माणसाचा सामान्य रक्तदाब १२०/८० mmHg असतो, तर जिराफचा रक्तदाब त्याच्या दुप्पट किंवा अडीच पट जास्त असतो.

उच्च रक्तदाबाचे कारण: 

जिराफची मान सुमारे ६ ते ७ फूट लांब असते.

 गुरुत्वाकर्षणाच्या विरुद्ध जाऊन हृदयापासून इतक्या उंचीवर असलेल्या मेंदूपर्यंत रक्त पोहोचवण्यासाठी जिराफच्या शरीराला या प्रचंड दाबाची (Pressure) गरज असते.

🧠 मेंदूतील रक्तदाब: 

जिराफच्या हृदयाजवळ रक्तदाब जरी २२०/१८० mmHg असला, तरी तो मेंदूपर्यंत पोहोचेपर्यंत गुरुत्वाकर्षणामुळे कमी होऊन सामान्य प्राण्यांप्रमाणेच ११०/७० mmHg च्या आसपास स्थिर होतो.

डोके खाली वाकवताना मेंदूत जास्त रक्तदाब होऊन त्रास होऊ नये यासाठी जिराफच्या शिरांमध्ये विशेष 'वन-वे व्हॉल्व्ह' (One-way valves) असतात.

👅 जीभ आणि तोंड: 

जिराफची जीभ ४५ ते ५० सेमी लांब, दणकट आणि लकाकणारी जांभळी-काळी असते. 

जीभ आणि ओठ अत्यंत टणक असतात, ज्यामुळे बाभळीसारख्या (Acacia) अत्यंत तीक्ष्ण काटे असलेल्या झाडांची पाने खाताना त्यांना अजिबात दुखापत होत नाही.

शिंगे (Ossicones): 

जिराफच्या डोक्यावर असलेली शिंगे ही इतर प्राण्यांसारखी पोकळ नसतात, तर ती कूर्चा (Cartilage) आणि हाडांनी बनलेली असतात व त्यावर त्वचा आणि केस असतात. त्यांना 'ऑसिकोन्स' म्हणतात.

शरीरावरील नक्षी (Patches): जिराफच्या त्वचेवरील नक्षी केवळ संरक्षणासाठी (Camouflage) नसून शरीराचे तापमान नियंत्रणात ठेवण्यासाठी (Thermoregulation) देखील मदत करते. 

प्रत्येक नक्षीच्या खाली रक्ताभिसरणाचे जाळे असते.

२. राहणीमान आणि अधिवास

जिराफचे जीवनमान आणि त्यांच्या सवयी त्यांच्या विशाल आकाराशी जुळवून घेणाऱ्या आहेत:

अधिवास (Habitat): 

जिराफ प्रामुख्याने आफ्रिकेतील मोकळे गवताळ प्रदेश (Savannahs) आणि मोकळ्या जंगलांमध्ये राहतात, जिथे बाभळीची (Acacia) झाडे मुबलक प्रमाणात असतात.

आहार (Diet): 

• जिराफ पूर्णपणे शाकाहारी आहेत. 
• जिराफ दिवसातील १६ ते २० तास फक्त खाण्यात घालवतात. 
• एक प्रौढ जिराफ एका दिवसात सुमारे ३४ ते ४५ किलो पाने आणि फांद्या खाऊ शकतो.

सामाजिक जीवन (Social Structure): 

• जिराफ हे अत्यंत शांत आणि सामाजिक प्राणी आहेत. 
• जिराफ  मोठ्या कळपात राहतात, ज्याला 'टॉवर' (Tower) म्हणतात. 
• या कळपाची रचना स्थिर नसते; विशेष म्हणजे प्राणी सहज एका कळपातून दुसऱ्या कळपात जातात.

🛡️ संरक्षण व हालचाल: 

जिराफचा मुख्य शत्रू सिंह🦁 आहे. संरक्षणासाठी जिराफच्या लांब आणि शक्तिशाली पायांचा लाथ मारण्यासाठी वापर होतो—त्यांची एक लाथ सिंहाचा जीव घेण्यासाठी पुरेशी असते. 

जिराफ  ताशी ६० किमी वेगाने धावू शकतात.

प्रजनन आणि पिल्लू: 

जिराफचा गर्भधारणा काळ सुमारे १५ महिने असतो. 

 जन्माच्या वेळीच पिल्लाची उंची ६ फूट आणि वजन ५० ते ६० किलो असते.

पाणी पिण्यासाठी कसरत.

जिराफ आपली लांब मान खाली झुकवून आणि पुढचे दोन्ही पाय बाजूला पसरवून (किंवा गुडघे टेकवून) पाणी पितात. जिराफची मान खूप लांब असली तरी ती त्याच्या पुढच्या पायांपेक्षा आकाराने लहान असते. त्यामुळे थेट जमिनीपर्यंत पोहोचणे त्याला शक्य होत नाही. यासाठी त्याला आपले पुढचे पाय पसरवून शरीराची उंची कमी करावी लागते, ज्याला 'स्प्लेइंग' (Splaying) म्हणतात.

जिराफच्या शरीराबद्दल आणि पाणी पिण्याबद्दलच्या काही महत्त्वाच्या गोष्टी:

पाणी पिण्याची पद्धत: 

जिराफ एकाच वेळी खूप जास्त पाणी पिऊन घेतात. 

जेव्हा ते पाणी पितात, तेव्हा त्यांचे शरीर एका वेळी सुमारे १० ते १२ लिटर पाणी शोषू शकते.

जिराफसाठी सर्वात धोकादायक वेळ: 

पाणी पिताना पाय पसरून मान खाली झुकवावी लागत असल्यामुळे, जिराफांना या स्थितीत आजूबाजूच्या धोक्यांची किंवा हिंस्त्र प्राण्यांची (जसे की सिंह) चाहूल लागत नाही. 

शिवाय या स्थितीतून त्यांना लगेच पळून जाणेही कठीण असते. 

म्हणूनच जिराफ नेहमी समूहाने पाणी पितात, जेणेकरून एक जिराफ पाणी पित असताना दुसरा आजूबाजूला लक्ष ठेवू शकेल.

पाण्याची गरज: 

जिराफला दिवसभरात साधारणपणे ३८ ते ४० लिटर (१० गॅलन) पाणी लागते.

पाण्याशिवाय राहण्याची क्षमता: 

जिराफ अनेक दिवस पाण्याशिवाय राहू शकतो. 

तो त्याच्या आहारातील वनस्पती आणि पानांमधून (विशेषतः बाभळीच्या पानातून) शरीरासाठी आवश्यक असणारा बहुतांश ओलावा शोषून घेतो.

जिराफ जेव्हा पाणी पिण्यासाठी आपली मान खाली झुकवतो, तेव्हा त्याच्या शरीरात निसर्गाची एक अद्भूत रचना काम करते. 

मान खाली केल्यावर मेंदूकडे रक्ताचा प्रवाह अचानक वाढून मेंदूची नस फाटू नये, यासाठी त्यांच्या शरीरात विशेष यंत्रणा असते.

जिराफच्या शरीररचनेशी संबंधित काही रंजक आणि महत्त्वाच्या गोष्टी:

अद्भूत रक्तदाब नियंत्रण यंत्रणा (Wondrous Net): 

जिराफच्या मानेमध्ये 'रेट मिराबिले' (Rete Mirabile) नावाचे रक्तवाहिन्यांचे एक विशेष जाळे असते. 

जेव्हा जिराफ मान खाली करतो, तेव्हा हे जाळे मेंदूकडे जाणाऱ्या रक्ताचा वेग आणि दाब नियंत्रित करते, ज्यामुळे मेंदूला कोणतीही इजा होत नाही.

पावत्यांचे काम करणारे व्हॉल्व्ह (Valves): 

त्यांच्या मानेतील मुख्य रक्तवाहिनीमध्ये (Jugular Vein) विशेष व्हॉल्व्ह असतात. 

मान खाली केल्यावर हे व्हॉल्व्ह बंद होतात आणि रक्त उलट दिशेने मेंदूकडे वेगाने वाहण्यापासून रोखतात.

मोठे आणि शक्तिशाली हृदय: 

जिराफचे हृदय साधारण ११ किलो ग्रॅम वजनाचे असते आणि ते मानवी हृदयापेक्षा साधारण ३० पट मोठे असते. 

एवढ्या लांब मानेमधून मेंदूपर्यंत रक्त पोहोचवण्यासाठी जिराफचा रक्तदाब (Blood Pressure) इतर प्राण्यांपेक्षा दुप्पट असतो.