🦎 पाल शेपूट का सोडते? 

या घटनेला जीवशास्त्रात काय म्हणतात?

✺༺☬༒☬༻✺

पाल, खेकडा, समुद्री काकडी,तारामासा,ऑक्टोपस,आफ्रिकन काटेरी उंदीर अवयव कसे गमावतात? 

┈┉━ *❍❀🧿❀❍* ━┉┈

पाल धोक्याच्या वेळी किंवा शत्रूपासून स्वतःचा बचाव करण्यासाठी आपली शेपूट सोडून देते. या घटनेमागील कारणे आणि जीवशास्त्रीय माहिती 

शेपूट सोडण्याचे कारण

लक्ष विचलित करणे: कापलेली शेपूट जमिनीवर पडल्यावर काही वेळ तडफडत राहते. यामुळे शिकारी प्राण्याचे (उदा. मांजर, पक्षी) लक्ष शेपटीकडे जाते आणि पाल सहज पळून जाते.

जीवाचे रक्षण: शत्रूने शेपटीला धरल्यास पाल ती मोडून स्वतःचा जीव वाचवते.

जीवशास्त्रीय नाव (Biological Term)

या घटनेला जीवशास्त्रात 'ऑटोटोमी' (Autotomy) किंवा 'आत्मछेद' / 'स्वयं-अंगच्छेदन' म्हणतात.

हे कसे घडते?

पालीच्या शेपटीच्या हाडांमध्ये (Vertebrae) आधीपासूनच कमजोर सांधे (Fracture planes) असतात.

धोक्याची जाणीव होताच पाल तिथल्या स्नायूंना जोरदार आकुंचन (Contract) करते, ज्यामुळे शेपूट सहज वेगळी होते.

या प्रक्रियेत जास्त रक्तस्त्राव होत नाही, कारण तिथल्या रक्तवाहिन्या लगेच आकुंचन पावून बंद होतात.

काही आठवड्यांत पालीला नवीन शेपूट (Regeneration) येते, पण ती मूळ शेपटीपेक्षा लहान आणि काहीशी वेगळ्या रंगाची असते.

┗══╰🧿╯══┛

👉 पालीप्रमाणेच इतर अनेक जलचर आणि भूचर प्राणी देखील ही क्रिया करतात.

🦀खेकडा (Crabs & Lobsters)पाय किंवा नांगी (Claws)शत्रूने पकडल्यास पाय जोडणाऱ्या विशिष्ट स्नायूंचे आकुंचन करून पाय वेगळा करतात. नंतरच्या कात टाकण्याच्या (Molting) प्रक्रियेत नवीन पाय येतो.

⭐तारामासा (Starfish)भुजा (Arms)धोक्यात आल्यास किंवा भुजेला दुखापत झाल्यास तारामासा स्वतःची भुजा वेगळी करतो. त्या तुटलेल्या भुजेपासून पूर्ण नवीन तारामासासुद्धा तयार होऊ शकतो.

🐙ऑक्टोपस (Octopus)स्पर्शक (Tentacles)शत्रूने पकडलेला स्पर्शक ऑक्टोपस तोडून टाकतो. तुटलेला स्पर्शक काही वेळ पाण्यात हालचाल करतो, ज्यामुळे शत्रू भ्रमित होतो.

🕷️कोळी (Spiders)पायजाळ्यात अडकल्यास किंवा शत्रूने धरल्यास कोळी स्वमर्जीने पाय मोडतात. पुढील कात टाकताना नवीन पाय उगवतो.

🥒समुद्री काकडी (Sea Cucumber)आतील अवयव (Evisceration)धोक्याच्या वेळी हे जीव स्वतःच्या शरीरातील आतडे आणि इतर अवयव गुदद्वाराद्वारे बाहेर फेकतात. शत्रू ते खाण्यात गुंततो आणि समुद्री काकडी पळून जाते. नंतर नवीन अवयव तयार होतात.

🐀आफ्रिकन काटेरी उंदीर (Spiny Mice)त्वचा (Skin)शिकारी प्राण्याने पकडल्यास यांची त्वचा सहज सोलली जाते. हे प्राणी त्वचा सोडून पळून जातात आणि काही दिवसांत कोणतीही खून  न राहता नवीन त्वचा व केस येतात.या उंदरांमध्ये प्राण्यांमध्ये त्वचा आणि ऊतींची पुनर्निर्मिती (Regeneration) करण्याची अद्भूत क्षमता असते.

या सर्व प्राण्यांमध्ये अवयव सोडल्यानंतर होणारा रक्तस्त्राव थांबवण्यासाठी विशेष झडपा किंवा स्नायू असतात आणि बहुतांश प्राण्यांमध्ये तो अवयव पुन्हा उगवण्याची (Regeneration) क्षमता असते.

🔴┈┉❀🏵|🧿|🏵❀┉┈🔴

समुद्री काकडी (Sea Cucumber) स्वतःचे आतडे बाहेर कसे फेकते आणि त्यानंतर जिवंत कशी राहते?

समुद्री काकडीची (Sea Cucumber) ही बचाव यंत्रणा अत्यंत अनोखी आहे. जीवशास्त्रात या प्रक्रियेला 'इव्हिसरेशन' (Evisceration) म्हणजेच अंतर्गत अवयव बाहेर फेकणे म्हणतात.

आतडे बाहेर कसे फेकले जाते?

स्नायूंचे तीव्र आकुंचन: जेव्हा शिकारी प्राणी (उदा. मासे किंवा खेकडे) समुद्री काकडीवर हल्ला करतात, तेव्हा ती आपल्या शरीराचे स्नायू प्रचंड वेगाने आकुंचित करते.

शरीराचा दाब वाढणे: या आकुंचनामुळे तिच्या शरीरातील पाण्याचा आणि द्रवाचा दाब (Hydrostatic pressure) अचानक खूप वाढतो.

गुदद्वाराद्वारे बाहेर पडणे: या प्रचंड दाबामुळे तिच्या शरीराची मागील बाजू (Cloaca/Anus) किंवा काही प्रजातींमध्ये तोंडाचा भाग फाटतो आणि आतडे, अन्ननलिका व श्वसन नलिका (Respiratory tree) थेट बाहेर फेकल्या जातात.

चिपचिपे आणि विषारी धागे: बाहेर पडलेल्या या आतड्यांसोबत 'क्यूव्हेरिअन नळ्या' (Cuvierian tubules) नावाचे अत्यंत चिकट, धाग्यांसारखे अवयव असतात. हे धागे पाण्यात पसरून शिकारी प्राण्याला (उदा. खेकड्याला) पूर्णपणे गुंडाळून टाकतात किंवा त्रस्त करतात. शिकारी प्राणी या चिकट जाळ्यात अडकतो किंवा ते खाण्यात गुंततो, आणि समुद्री काकडी हळूहळू तिथून निसटते.

अवयव गमावल्यानंतरही हे सजिव जिवंत कशे राहते?

पेशींचे पुनर्निर्मिती सामर्थ्य (Cellular Plasticity): समुद्री काकडीच्या शरीरात विशेष प्रकारच्या स्टेम सेल्स (Stem cells) असतात. या पेशींमध्ये कोणत्याही प्रकारच्या नवीन अवयवांची निर्मिती करण्याची क्षमता असते.

कमी उर्जा वापर: आतडे बाहेर पडल्यानंतर समुद्री काकडी एका जागी शांत पडून राहते. ती हालचाल पूर्णपणे कमी करते, ज्यामुळे तिची उर्जा वाचते.

त्वचेद्वारे श्वसन: श्वसन नलिका बाहेर पडली तरी ती आपल्या त्वचेद्वारे पाण्यात विरघळलेला ऑक्सिजन शोषून घेऊन जिवंत राहू शकते.

नवीन आतड्यांची पुनरुत्पत्ती (Regeneration): अवयव फेकल्यानंतर अवघ्या २ ते ४ आठवड्यांत तिचे पचनतंत्र आणि इतर अवयव पूर्णपणे नव्याने तयार होतात. नवीन आतडे तयार झाल्यानंतर ती पूर्ववत अन्न ग्रहण करू लागते.

➖♾️⭕🔘⭕♾️➖