🐠 व्हेल माशाची उलटी / & सनफिश मोला माशा

 

🐠 व्हेल माशाची उलटी म्हणजे काय? /  सनफिश  (मोला माशा)

कशी तयार होते.

का तयार होते? 

या उलटीचे उपयोग काय? 

आपणास कशी मिळते.

व्हेल माशाच्या उलटीला शास्त्रीय भाषेत 'अ‍ंबरग्रीस' (Ambergris) असे म्हणतात. 

हा समुद्रामध्ये आढळणारा अत्यंत दुर्मिळ आणि मौल्यवान मेणासारखा (Wax-like) पदार्थ आहे.

👉 ​कशी आणि का तयार होते?

​कारण: व्हेल माशांपैकी प्रामुख्याने स्पर्म व्हेल (Sperm Whale) हा मासा खूप मोठ्या प्रमाणावर स्क्विड (Squid - कटलफिश) किंवा अष्टपाद (Octopus) खातो.

निर्मितीची प्रक्रिया: स्क्विड माशांची टणक आणि तीक्ष्ण चोच (Beak) व्हेलच्या पोटातील मऊ पचनसंस्थेला इजा पोहोचवू शकते. त्यामुळे व्हेल माशाच्या आतड्यांमध्ये स्वादाच्या स्वरूपात एक तेलकट द्रव स्त्रवतो.

​हा द्रव त्या टणक भागांना वेढून घेतो आणि त्यांना गुळगुळीत करतो, ज्यामुळे आतड्यांचे संरक्षण होते. काळानुसार हा पदार्थ आतड्यांमध्ये जमा होऊन घट्ट आणि मेणासारखा बनतो.

​उलटी की विष्ठा?: अनेकदा मासा हा कडक भाग तोंडावाटे बाहेर टाकतो, म्हणून याला 'उलटी' म्हटले जाते. 

परंतु अनेक तज्ज्ञांच्या मते, हा पदार्थ व्हेलच्या पचनसंस्थेतून विष्ठेच्या (Feces) स्वरूपात समुद्रात बाहेर पडतो.

​👨 आपणास कशी मिळते?

• ​व्हेल माशाच्या शरीरातून बाहेर पडल्यानंतर हा मेणासारखा पदार्थ समुद्राच्या पाण्यावर तरंगू लागतो.
• ​सुरुवातीला याला तीव्र दुर्गंधी असते. परंतु, अनेक वर्षे समुद्राचे खारे पाणी, ऊन आणि हवेच्या संपर्कात राहिल्यामुळे त्याचे रूपांतर एका घट्ट, सुगंधी दगड किंवा मेणासारख्या तुकड्यात होते.
• ​समुद्राच्या लाटांमुळे हा पदार्थ वाहत वाहत किनाऱ्यावर येतो किंवा मच्छीमार समुद्रात शिकार करताना तरंगताना सापडतो.

​अ‍ंबरग्रीसचे उपयोग.

क्षेत्रउपयोग

सुगंधित द्रव्ये (Perfumes)महागड्या आणि ब्रँडेड सेंट/परफ्यूममध्ये याचा वापर 'फिक्सेटिव्ह' (Fixative) म्हणून केला जातो. यामुळे परफ्यूमचा सुगंध खूप काळ टिकून राहतो.

औषधी उपयोगपारंपारिक आणि युनानी औषधांमध्ये चेतातंतूंचे विकार, मेंदूचे आजार आणि शक्ती वाढवण्यासाठी याचा वापर केला जातो.

चव: सुगंध देणारा पदार्थप्राचीन काळी राजे-महाराजे खाण्यापिण्याच्या पदार्थांमध्ये किंवा पेयांमध्ये विशिष्ट सुगंध आणि चव आणण्यासाठी अ‍ंबरग्रीस वापरत असत.

महत्त्वाची नोंद: स्पर्म व्हेल हा संरक्षित वन्यजीव असल्याने भारतात 

1. अ‍ंबरग्रीसची विक्री, 
2. खरेदी किंवा 
3. ते बाळगणे कायदेशीररीत्या बेकायदेशीर आहे.

┈┅━❀꧁.🧿꧂❀━•┈       

🐟 महासागरीय सनफिश ( मोला मोला ),  सामान्य मोला माशा 

महासागरीय सनफिश (Ocean Sunfish), ज्याला शास्त्रीय भाषेत मोला मोला (Mola mola) म्हटले जाते, हा समुद्रातील सर्वात विचित्र आणि वैशिष्ट्यपूर्ण माशांपैकी एक आहे. 

लॅटिन भाषेत 'मोला'चा अर्थ 'जाते' (millstone) असा होतो, कारण याचा गोल आणि सपाट आकार एखाद्या मोठ्या दगडासारखा दिसतो.

🎷🎾🏉🏄🏈मोला मोला माशाबद्दलच्या काही आश्चर्यकारक गोष्टी:

जगातील सर्वात जड अस्थिमय मासा (Bony Fish): एका पूर्ण वाढलेल्या मोला मोला माशाचे वजन तब्बल १,००० ते २,३०० किलोग्रॅम (१ ते २.३ टन) पर्यंत असू शकते. त्याची लांबी सुमारे १० ते ११ फूट असते.

शेपूट नसलेला मासा: या माशाला सामान्य माशांसारखे शेपूट नसते. उत्क्रांतीदरम्यान याचे शेपूट एका गोलाकार पंखासारख्या रचनेत बदलले आहे, ज्याला क्लेव्हस (Clavus) म्हणतात. त्यामुळे हा मासा मधोमध कापल्यासारखा किंवा 'अर्धा मासा' असल्यासारखा दिसतो.

सर्वाधिक अंडी घालणारा पाठीचा कणा असलेला प्राणी: मादी मोला मोला एकाच वेळी पाण्यात सुमारे ३० कोटी (300 Million) अंडी घालू शकते. पाठीचा कणा (Vertebrates) असलेल्या कोणत्याही प्राण्यामध्ये हा एक जागतिक विक्रम आहे.

उन्हात शेकणे (Sunbathing): या माशाला 'सनफिश' हे नाव मिळण्यामागचे कारण म्हणजे हा समुद्रसपाटीवर एका बाजूने आडवा पडून सूर्यप्रकाश घेताना दिसतो. खोल आणि थंड समुद्रात शिकार केल्यानंतर स्वतःच्या शरीराचे तापमान वाढवण्यासाठी तो असे करतो.

पक्षांकडून स्वच्छता (Cleaning Spa): मोला मोलाच्या त्वचेवर ४० हून अधिक वेगवेगळ्या प्रकारचे परजीवी (Parasites) राहतात. हे परजीवी काढून टाकण्यासाठी हा मासा पाण्यावर तरंगतो, जेणेकरून सागरी पक्षी (सीगल्स) किंवा इतर लहान मासे त्याच्या त्वचेवरील परजीवी खाऊन त्याची त्वचा स्वच्छ करू शकतील.

अफाट वाढ: जन्माच्या वेळी मोला मोलाचे पिल्लू अत्यंत लहान (एका पिनच्या डोक्याएवढे - सुमारे २ मिमी) असते. प्रौढ होईपर्यंत त्याचा आकार आणि वजन मूळ आकाराच्या ६ कोटी पट वाढते.

मुख्य आहार जेलीफिश: इतका प्रचंड आकार असूनही, मोला मोलाचा मुख्य आहार म्हणजे 'जेलीफिश' (Jellyfish). जेलीफिशमध्ये पोषकमूल्ये खूप कमी असल्याने, शरीराची ऊर्जा टिकवून ठेवण्यासाठी या माशाला प्रचंड प्रमाणात जेलीफिश खावे लागतात.

🎺 मोला मोला मासा मानवांसाठी अजिबात धोकादायक नसतो आणि तो माणसांवर हल्ला करत नाही.

हा मासा अत्यंत शांत, मंद आणि निरुपद्रवी स्वभावाचा आहे.

मोला मोला आणि मानवी सुरक्षिततेविषयी :

शांत स्वभाव: मोला मोला मासा माणसांबद्दल प्रचंड उत्सुक असतो. अनेकदा समुद्रात डायव्हिंग करणारे (Scuba Divers) जेव्हा या माशाच्या जवळ जातात, तेव्हा तो हल्ला करण्याऐवजी शांतपणे त्यांच्याकडे पाहतो किंवा पोहत निघून जातो.

दात नसलेली रचना: त्यांच्याकडे माणसांना चावण्यासाठी तीक्ष्ण दात नसतात. त्यांचे दात पक्षाच्या चोचीसारखे एकत्र जोडलेले असतात, ज्याचा उपयोग फक्त जेलीफिशसारख्या मऊ प्राण्यांना पकडण्यासाठी होतो.

पोहण्याचा मंद वेग: हा मासा खूप सावकाश पोहतो. त्यामुळे त्याच्याकडून माणसाचा पाठलाग करणे किंवा अचानक हल्ला करणे शक्यच नाही.

अपवादात्मक धोके:

मोला मोला माशाकडून माणसाला होणारा एकमेव धोका म्हणजे - त्याचा अफाट आकार. जर हा मासा पाण्याबाहेर उडी मारून चुकून एखाद्या लहान बोटीवर पडला, तर त्याच्या प्रचंड वजनामुळे (१ टनापेक्षा जास्त) बोटीचे किंवा माणसाचे नुकसान होऊ शकते. परंतु, अशा घटना अतिशय दुर्मिळ आहेत.

थोडक्यात सांगायचे तर, मोला मोलासोबत पोहणे किंवा डायव्हिंग करणे पूर्णपणे सुरक्षित मानले जाते.

मोला मोला चे शत्रू :

मोला मोला (Ocean Sunfish) हा मासा आकाराने प्रचंड मोठा असूनही अतिशय मंद गतीने पोहतो आणि त्याच्याकडे स्वतःचा बचाव करण्यासाठी तीक्ष्ण दात किंवा काटे नसतात. त्यामुळे समुद्रातील काही मोठे आणि चाणाक्ष शिकार करणारे प्राणी त्याचे मुख्य शत्रू आहेत.

मोला मोलाचे मुख्य नैसर्गिक शत्रू:

• सी लायन (Sea Lions) आणि सील्स: हे मोला मोलाचे सर्वात मोठे शत्रू मानले जातात. विशेषतः कॅलिफोर्निया सी लायन या माशाची शिकार गंमत म्हणून किंवा खाण्यासाठी करतात. अनेकदा सी लायन या माशाचे पंख कुरतडून टाकतात आणि त्याला समुद्राच्या तळाशी सोडून देतात.
• ओर्का किंवा किलर व्हेल (Orca / Killer Whale): समुद्रातील सर्वात बुद्धिमान आणि घातक शिकारी असलेल्या ओर्का व्हेल मोला मोलाची सहज शिकार करतात.
• मोठ्या प्रजातींचे शार्क (Sharks): ग्रेट व्हाईट शार्क (Great White Shark) आणि टायगर शार्क (Tiger Shark) हे मोठे शार्क प्रौढ मोला मोला माशांवर हल्ला करून त्यांची शिकार करतात.
• ट्युना आणि माहि-माहि मासे: जेव्हा मोला मोला अत्यंत लहान किंवा पिल्लांच्या स्वरूपात असतात, तेव्हा ट्युना आणि माहि-माहि सारखे जलद पोहणारे मोठे मासे त्यांना खातात.

मानव (सर्वात मोठा अप्रत्यक्ष धोका):

1. माणूस मोला मोलाची थेट शिकार खाण्यासाठी फारसा करत नाही (काही आशियाई देशांचा अपवाद वगळता), परंतु मानवी हालचालींमुळे या माशांना मोठा धोका निर्माण झाला आहे:
2. मासेमारीची जाळी (Bycatch): व्यापारी मासेमारीच्या मोठ्या जाळ्यांमध्ये (विशेषतः ड्रिफ्टनेट्स) हा मासा चुकून अडकतो आणि गुदमरून मरतो.
3. समुद्रातील प्लास्टिक कचरा: मोला मोलाचा मुख्य आहार जेलीफिश आहे. समुद्रात तरंगणाऱ्या प्लास्टिकच्या पिशव्या हुबेहूब जेलीफिशसारख्या दिसतात. मोला मोला नकळत हे प्लास्टिक खातात, ज्यामुळे त्यांच्या आतड्यांमध्ये अडथळा निर्माण होऊन त्यांचा मृत्यू होतो.

मोला मोला मासे शत्रूंपासून स्वतःचा बचाव कसा करतात?

मोला मोला माशाकडे शत्रूंवर प्रतिहल्ला करण्यासाठी तीक्ष्ण दात, नखे किंवा विषारी काटे नसतात. तसेच त्याचा पोहण्याचा वेगही खूप मंद असतो. त्यामुळे शत्रूंपासून बचाव करण्यासाठी हा मासा काही वेगळ्या आणि मनोरंजक युक्त्यांवर अवलंबून असतो.

मोला मोला माशाच्या बचाव पद्धती:

जाड आणि कडक त्वचा: 

• मोला मोलाची त्वचा सुमारे ७ ते १० सेंटीमीटर (३ ते ४ इंच) जाड आणि रबरासारखी खूप कडक असते. 
• या त्वचेवर श्लेष्माचे (Mucus) एक निसरडे आवरण असते. या जाड चामडीमुळे लहान-मोठ्या शिकाऱ्यांचे दात त्याच्या शरीरात सहजासहजी शिरू शकत नाहीत.

खोल समुद्रात सूर मारणे (Diving Deep): जेव्हा सी लायन किंवा शार्कसारखे शिकारी पृष्ठभागावर हल्ला करतात, तेव्हा मोला मोला समुद्रसपाटीपासून शेकडो मीटर खाली थंड आणि अंधाऱ्या पाण्यात पळून जातो. अनेक शिकारी प्राणी इतक्या खोल पाण्यात त्याचा पाठलाग करू शकत नाहीत.

शरीराचे रंग बदलणे (Camouflage): मोला मोला त्याच्या शरीराचा रंग थोड्या प्रमाणात फिकट किंवा गडद करू शकतो. जेव्हा त्याच्यावर ताण येतो किंवा शिकारी जवळ येतो, तेव्हा तो सभोवतालच्या पाण्याशी जुळवून घेण्यासाठी त्वचेवरील रंगांचे आकृत्या (Patterns) बदलतो.

प्रचंड आकार: 

• पूर्ण वाढ झालेल्या मोला मोलाचा आकार इतका प्रचंड (१ ते २ टनांपेक्षा जास्त) असतो की, समुद्रातील बहुतांश मध्यम आकाराचे शिकारी त्याच्यावर हल्ला करण्याचे धाडस करत नाहीत. 
• केवळ मोठे शार्क किंवा ओर्का व्हेलच एवढ्या मोठ्या प्राण्याची शिकार करू शकतात.

 पळून जाण्याऐवजी "ढाल" सारख्या मजबूत शरीरावर विश्वास ठेवणे हीच मोला मोलाची संरक्षणाची मुख्य पद्धत आहे.