आपल्या डोक्यावर हवेचा चा दाब किती असतो?
आपण प्रचंड हवेचा दाब कसे काय सहन करू शकतो?
एवढा मोठा हवेचा दाब आपल्याला का जाणवत नाही.
हिमालय, माउंट एवरेस्ट या ठिकाणी हवेच्या दाबा.
हवेचा दाब कसा मोजतात?
हवेचा दाब बॅरोमीटर (Barometer) किंवा दाबमापक या उपकरणाने मोजतात.
समुद्रसपाटीला सरासरी हवेचा दाब सुमारे १,०१३ मिलिबार असतो.
मोजमापाची साधने आणि एकके यंत्र: बॅरोमीटर (पारा बॅरोमीटर किंवा निर्द्रव दाबमापक)
एकक: मिलिबार (millibar) किंवा पास्कल (Pascal)
समुद्रसपाटीवरील दाब: १,०१३ मिलिबार .
आपल्या दैनंदिन जीवनात आपल्याला हवेचा दाब जाणवत नसला, तरी तो खरोखर खूप जास्त असतो.
🌪️ आपल्या डोक्यावर हवेचा किती किलोग्रॅमचा दाब असतो?
समुद्रसपाटीवर आपल्या शरीरावर वातावरणाचा दाब सुमारे 1 वातावरण (1 atm = 101,325 Pa) असतो.
समुद्रसपाटीवर सामान्य वातावरणीय दाब (Atmospheric Pressure) सुमारे १.०१३ बार म्हणजेच दर चौरस सेंटीमीटरवर सुमारे १ किलोग्रॅम (किंवा दर चौरस मीटरवर सुमारे १० टन) इतका असतो.
आपल्या शरीरावर/डोक्यावर दाब:
आपल्या संपूर्ण शरीरावर सुमारे १५,००० ते २०,००० किलोग्रॅम (१५ ते २० टन) हवेचा भार सतत पडत असतो.
फक्त डोक्याच्या भागाचा विचार केला, तर आपल्या डोक्याच्या वरच्या भागावर साधारणपणे १५० ते २०० किलोग्रॅम वजनाइतका हवेचा दाब असतो! (हे एखाद्या मोठ्या म्हशीच्या किंवा २-३ माणसांच्या वजनाइतके आहे.)
निरोगी प्रौढ व्यक्तीचा सामान्य रक्तदाब साधारणपणे १२०/८० मिमी एचजी (mmHg) पेक्षा कमी असतो.
मानवी डोक्याचा पृष्ठभाग पाहता एकूण भार ३०० किलोच्या आसपास भरतो.
⭐ आपण हा हवेचा दाब कसा काय सहन करू शकतो? आणि
एवढा मोठा दाब आपल्याला का जाणवत नाही?
एवढा प्रचंड भार असूनही आपण चिरडले जात नाही किंवा आपल्याला तो जाणवत नाही, याची ३ मुख्य कारणे आहेत:
शरीराच्या आतून असणारा अंतर्गत दाब (Internal Pressure):
आपल्या शरीराच्या आत रक्तप्रवाह, इतर द्रव पदार्थ आणि विविध पेशींमध्ये (cells) स्वतःचा असा दाब असतो. हा अंतर्गत दाब बाहेरील हवेच्या दाबाच्या अगदी समान (equal) असतो. यामुळे आतला दाब बाहेरच्या दाबाला "न्यूट्रल" (तटस्थ) करतो आणि आपल्याला हवेचा भार जाणवत नाही.
🧍 शरीराची रचना (Fluids in Body):
आपले शरीर मुख्यत्वे पाणी आणि द्रवांनी बनलेले आहे. द्रव पदार्थ (Fluids) सहजासहजी दबले जात नाहीत.
संपूर्ण शरीरावर वातावरणामुळे पडणारे एकूण बल अनेक टनांच्या समतुल्य असते, पण ते सर्व बाजूंनी समान असल्यामुळे त्याचा अपाय होत नाही.
💫 सर्व बाजूंनी असणारा दाब:
हवेचा दाब फक्त वरून खाली येत नाही, तर तो आपल्या शरीरावर सर्व बाजूंनी (डावीकडे, उजवीकडे, वरून, खालून) समान प्रमाणात पडत असतो. त्यामुळे शरीराचा समतोल (balance) कायम राहतो.
विमान प्रवास/ लिफ्ट : जेव्हा आपण विमानातून प्रवास करतो किंवा लिफ्टने वेगाने वर-खाली जातो, तेव्हा कानात "पॉप" असा आवाज येतो; कारण त्यावेळी शरीराच्या आतील दाब आणि बाहेरील हवेचा दाब यात थोडा फरक पडतो!
🎷 हिमालय आणि माउंट एव्हरेस्ट येथील हवेच्या दाबाबद्दल आश्चर्यकारक माहिती:
उंचावर गेल्यास आपल्या डोक्यावरील हवेचा थर कमी होतो, त्यामुळे हवेचा दाबही प्रचंड प्रमाणात कमी होतो. माउंट एव्हरेस्ट (उंची: ८,८४८.८६ मीटर) आणि हिमालयात हवेच्या दाबाशी संबंधित काही थक्क करणाऱ्या गोष्टी:
🪂 ह्याएव्हरेस्टवर हवेचा दाब फक्त ३३% उरतो:
कारण पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण हवेच्या थरांना जमिनीवर खिळवून ठेवते. जसजसे आपण उंचीवर जातो, तसतसे हवेचे प्रमाण आणि वजन कमी होते. त्यामुळे वर जाताना हवेची घनता कमी होऊन हवेचा दाब प्रचंड घटतो.
समुद्रसपाटीच्या तुलनेत माउंट एव्हरेस्टच्या शिखरावर हवेचा दाब सुमारे एक तृतीयांश (1/3rd) म्हणजेच फक्त ३३% राहतो.
😲 पाणी अवघ्या ७०°C वर उकळते:
समुद्रसपाटीवर पाणी १००°C वर उकळते. परंतु माउंट एव्हरेस्टवर हवेचा दाब कमी असल्यामुळे पाणी फक्त ७०°/ ७१° सेल्सीअस तापमानालाच उकळू लागते. त्यामुळे तेथे उघड्यावर अन्न (उदा. डाळ-भात किंवा बटाटे) शिजवणे जवळपास अशक्य असते!
पाणी ७०°C ला उकळले तरी ते १००°C इतके गरम नसते.त्यामुळे डाळ किंवा कडक अन्नपदार्थ शिजायला खूप जास्त वेळ लागतो, कारण कमी तापमानामुळे उष्णता पुरेशी मिळत नाही.
रक्तवाहिन्या फुटण्याचा धोका (High Altitude Sickness):
वर सांगितल्याप्रमाणे, आपल्या शरीराच्या आतला दाब समुद्रसपाटीच्या हवेच्या दाबाशी जुळलेला असतो. जेव्हा नागरिक अचानक एव्हरेस्टसारख्या अतिउंच ठिकाणी जातात, तेव्हा बाहेरील हवेचा दाब कमी होतो पण शरीराच्या आतला दाब जास्तच राहतो. यामुळे नाकातून किंवा कानातून रक्त येणे, डोके दुखणे, फुफ्फुसांमध्ये द्रव साचणे अशा गंभीर समस्या निर्माण होतात.
💀 'डेथ झोन' (Death Zone - ८,००० मीटरच्या वर):
हिमालयीन पर्वतांमध्ये ८,००० मीटरपेक्षा जास्त उंचीच्या भागाला 'डेथ झोन' म्हणतात. येथे हवेचा दाब आणि ऑक्सिजनची पातळी इतकी कमी असते की कृत्रिम ऑक्सिजनशिवाय मनुष्य शरीर काही तासांपेक्षा जास्त वेळ जिवंत राहू शकत नाही. तेथे शरीराच्या पेशी हळूहळू मरू लागतात.
हवेचे वजन कमी वाटणे:
उंचावर हवेचे कण विरळ असल्यामुळे, एव्हरेस्टच्या शिखरावर आपण आहोत तर आपल्या डोक्यावर असलेल्या हवेच्या स्तंभाचे वजन समुद्रसपाटीवरील वजनाच्या तुलनेत खूपच कमी असते!
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा