⛈️ मोसमी पाऊस म्हणजे काय? 🌩️परतीचा मान्सून म्हणजे काय?🌧️

समुद्राच्या पाण्याची वाफ उन्हाळ्यामध्ये जास्त होते. पण भारतात जून 10 नंतर पाऊस पडतो मग हा पाऊस कोणत्या वाफेद्वारे पडतो.

मोसमी पाऊस म्हणजे काय?

१. उन्हाळ्यात वाफ होऊनही जूनमध्येच पाऊस का पडतो?

कमी दाबाचा पट्टा तयार होणे: उन्हाळ्यात (मार्च ते मे) भारतातील जमीन आणि हवा प्रचंड तापते. त्यामुळे उत्तर आणि मध्य भारतावर कमी हवेच्या दाबाचा पट्टा (Low Pressure Area) तयार होतो.

🐠 समुद्रावरील जास्त दाब: याउलट, हिंदी महासागर आणि अरबी समुद्राचे पाणी जमिनीच्या तुलनेत थंड असते, त्यामुळे तिथे जास्त हवेचा दाब (High Pressure) असतो.

🌪️ वार्यांची दिशा बदलणे: हवा नेहमी जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहते. त्यामुळे मे महिन्याच्या शेवटी समुद्रावरील थंड आणि बाष्पयुक्त वारे वेगाने भारतीय भूभागाकडे वाहू लागतात.

🪂 बाष्पीभवन व्याख्या:- उत्कलनांकापेक्षा कोणत्याही कमी तापमानाला पाण्याचे वाफेत रूपांतर होण्याच्या क्रियेला बाष्पीभवन म्हणतात.

🌊 वाफेचा प्रवास: उन्हाळ्यात समुद्रावर जी अफाट वाफ तयार झालेली असते, तिला हे वारे स्वतःसोबत वाहून आणतात. ही वाफ जेव्हा भारतातील सह्याद्री (पश्चिम घाट) किंवा हिमालयासारख्या पर्वतांना अड Flakes/आदळते, तेव्हा ती वर जाते, थंड होते, तिचे ढग बनतात आणि पाऊस पडतो.

या प्रक्रियेला समुद्रावरून जमिनीपर्यंत पोहचायला जूनचा पहिला-दुसरा आठवडा उजाडतो (केरळमध्ये १ जून तर महाराष्ट्रात १० जूनच्या आसपास).

२. मोसमी पाऊस म्हणजे काय?

'मोसमी पाऊस' (Monsoon Rain) म्हणजे ऋतूनुसार दिशा बदलणाऱ्या वाऱ्यांमुळे पडणारा पाऊस. 'मान्सून' हा शब्द अरबी भाषेतील 'मौसीम' (Mausim) या शब्दावरून आला आहे, ज्याचा अर्थ 'ऋतू' असा होतो.

नैऋत्य मोसमी वारे (South-West Monsoon): जून ते सप्टेंबर या काळात वारे नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेकडून म्हणजेच अरबी समुद्र आणि हिंदी महासागराकडून भारताकडे वाहतात. हे वारे अफाट बाष्प (वाफ) वाहून आणतात, ज्यामुळे संपूर्ण भारतात मोसमी पाऊस पडतो.

वैशिष्ट्य: हे वारे वर्षभर एकाच दिशेने वाहत नाहीत. उन्हाळा संपताना ते समुद्राकडून जमिनीकडे वाहतात, तर हिवाळ्यात ते दिशा बदलून जमिनीकडून समुद्राकडे वाहतात. ऋतूनुसार दिशा बदलणाऱ्या याच वाऱ्यांच्या प्रणालीला 'मोसमी हवामान' म्हणतात.

परतीचा मान्सून म्हणजे काय आणि तो कधी व कसा येतो.

परतीचा मान्सून (Retreating Monsoon / Northeast Monsoon) म्हणजे मुख्य मोसमी पावसाचा काळ संपल्यानंतर मोसमी वारे पुन्हा समुद्राकडे माघार घेताना पडणारा पाऊस.

भारतात प्रामुख्याने सप्टेंबरच्या उत्तरार्धापासून ते नोव्हेंबर या कालावधीत ही प्रक्रिया घडते.

वारे माघार घेण्यास सुरुवात

🎷 सप्टेंबरचा शेवटचा आठवडा

उत्तर आणि मध्य भारतातील तापमान कमी होऊ लागते. त्यामुळे तेथील 'कमी दाबाचा पट्टा' हळूहळू कमकुवत होतो आणि वारे माघारी फिरण्यास सुरुवात होते.

परतीचा पाऊस आणि ईशान्य मोसमी वारे

🪷 ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर

वारे जमिनीकडून (ईशान्य दिशेकडून) समुद्राकडे वाहू लागतात. या वाऱ्यांना 'ईशान्य मोसमी वारे' (Northeast Monsoon) म्हणतात.

दक्षिण भारतात मुसळधार पाऊस

👏 नोव्हेंबर ते डिसेंबर

हे वारे बंगालच्या उपसागरावरून जाताना पुन्हा बाष्प शोषून घेतात आणि तामिळनाडू, आंध्र प्रदेश व केरळमध्ये मुसळधार पाऊस पाडतात.

☺️ परतीचा मान्सून कसा येतो? (वैज्ञानिक कारणे)

तापमानातील बदल: सप्टेंबरनंतर सूर्य दक्षिणेकडे सरकू लागतो (दक्षिणायन). यामुळे भारतातील भूभाग थंड होऊ लागतो आणि समुद्राचे पाणी जमिनीच्या तुलनेत उबदार राहते.

दाबाची स्थिती बदलणे: जमिनीवर जास्त हवेचा दाब आणि बंगालच्या उपसागरावर कमी हवेचा दाब तयार होतो. हवा नेहमी जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहते, त्यामुळे वाऱ्यांची दिशा पूर्णपणे उलटते.

🌞 बाष्प गोळा करणे: हे ईशान्य वारे जमिनीवरून वाहताना कोरडे असतात. परंतु, जेव्हा ते बंगालच्या उपसागरावरून (Bay of Bengal) जातात, तेव्हा तेथून प्रचंड प्रमाणात वाफ (बाष्प) शोषून घेतात.

⭐ दक्षिण भारतात पाऊस: बंगालच्या उपसागरावरून बाष्पयुक्त झालेले हे वारे जेव्हा तामिळनाडूच्या किनारपट्टीवर (कोरोमंडल किनारा) आणि आंध्र प्रदेशात आदळतात, तेव्हा तिथे मोठा पाऊस पडतो.

💐 परतीच्या पावसाची प्रमुख वैशिष्ट्ये

ऑक्टोबर हीट (October Heat): सप्टेंबरच्या शेवटी आकाश निरभ्र होते आणि सूर्यप्रकाश थेट पडतो. त्यातच जमिनीतील ओलसरपणामुळे हवेत प्रचंड दमटपणा (Humidity) निर्माण होतो. या उकाड्याला 'ऑक्टोबर हीट' म्हणतात.

👍 विजांचा कडकडाट व वादळी पाऊस: परतीचा पाऊस सहसा दुपारी किंवा संध्याकाळी विजांच्या कडकडाटासह आणि ढगांच्या गडगडाटासह पडतो.

🙏 शेतकऱ्यांसाठी महत्त्व: महाराष्ट्रात हा पाऊस रब्बी हंगामातील पिकांसाठी (उदा. ज्वारी, हरभरा, गहू) अत्यंत लाभदायक ठरतो.