8 वी, विज्ञान धडा 3,  बल आणि दाब 

Force and Pressure

*━═━═💠═━═━*

✍🏻... विज्ञान विषयाच्या माहितीसाठी खालील⬇️ लिंकला🖇️ स्पर्श करा.

        👉   माहिती विज्ञानाची 🎷

✺ 00:03●━✨━● 00:21 ✺

१. बल (Force)

व्याख्या: वस्तूवर असणाऱ्या क्रिया ज्यामुळे वस्तूच्या गतीची स्थिती, चाल, दिशा किंवा तिचा आकार बदलतो त्या क्रियेला बल म्हणतात.

न्यूनचा गतिविषयक पहिला नियम: स्थिर वस्तूवर बल कार्यरत नसेल तर ती स्थिरच राहते आणि गतिमान वस्तूवर बल कार्यरत नसेल तर ती त्याच वेगाने व दिशेने पुढे जात राहते.

▓▓▓🧿▓▓▓❀▓▓▓🧿▓▓▓

बलाचे प्रकार:

संपर्क बल (Contact Force): वस्तूंच्या एकमेकांशी असलेल्या थेट संपर्कामुळे किंवा वस्तूच्या मार्फत आलेल्या संपर्कामुळे प्रयुक्त होणाऱ्या बलाला संपर्क बल म्हणतात.

उदाहरण: स्नायूबल, घर्षण बल.

असंपर्क बल (Non-contact Force): दोन वस्तूंमध्ये थेट संपर्क नसला तरीही त्यांच्यात प्रयुक्त होणाऱ्या बलाला असंपर्क बल म्हणतात.

उदाहरण: चुंबकीय बल, गुरुत्वीय बल, स्थितिक विद्युतबल.

🔅~~●●○○ 🫐○○●●~~ 🔅

२. संतुलित आणि असंतुलित बले (Balanced and Unbalanced Forces)

संतुलित बल: वस्तूवर दोन्ही बाजूंनी समान परिमाणाची व विरुद्ध दिशेने बले लावल्यास त्यांचा परिणामी प्रभाव शून्य होतो आणि वस्तू हलत नाही.

असंतुलित बले: वस्तूवर असमान बले लावली गेल्यास वस्तूला गती मिळते.

┈┅━❀꧁.🧿꧂❀━•┈       

३. जडत्व (Inertia)

व्याख्या: वस्तूच्या गतीच्या ज्या स्थितीत आहे त्याच स्थितीत राहण्याच्या प्रवृत्तीला तिचे जडत्व म्हणतात.

जडत्वाचे प्रकार:

• विराम अवस्थेतील जडत्व: वस्तूच्या नैसर्गिक गुणधर्मामुळे ती आपल्या विराम अवस्थेत बदल करू शकत नाही (उदा. बस अचानक सुरू झाल्यास प्रवासी मागे फेकले जातात).
• गतीचे जडत्व: वस्तूच्या गुणधर्मामुळे तिच्या गतिमान अवस्थेत बदल होऊ शकत नाही (उदा. पंखा बंद केल्यानंतरही काही वेळ फिरत राहतो).
• दिशेचे जडत्व: वस्तूच्या गुणधर्मामुळे ती आपल्या गतीची दिशा बदलू शकत नाही (उदा. वाहन वळणावर वळल्यास प्रवासी विरुद्ध बाजूला फेकले जातात).

꧁●💠○≛⃝ ≛⃝ 🌍○💠●꧂

४. दाब (Pressure)

व्याख्या: एकक क्षेत्रफळावर लंब दिशेत प्रयुक्त असणाऱ्या बलास दाब म्हणतात.

सूत्र: दाब = बल / क्षेत्रफळ

एकक: SI पद्धतीत बलाचे एकक Newton (N) आणि क्षेत्रफळाचे m ^2 आहे. म्हणून दाबाचे एकक N/m ^2 म्हणजेच पास्कल (Pascal - Pa) हे आहे.

नियम: क्षेत्रफळ वाढले की दाब कमी होतो आणि क्षेत्रफळ कमी झाले की दाब वाढतो.

✤⊰❉⊱═⊰☬⊱═⊰❉⊱✤

द्रवाचा व वायूचा दाब

द्रवाचा दाब: द्रव त्याच्या पात्राच्या भिंतीवर आणि तळावर दाब प्रयुक्त करतो. एकाच पातळीत द्रवाचा दाब समान असतो आणि खोली वाढेल तसा द्रवाचा दाब वाढतो.

▬▬ஜ۩۞۩ஜ▬▬

वातावरणीय दाब (Atmospheric Pressure): पृथ्वीवरील हवेच्या वजनामुळे निर्माण होणाऱ्या दाबाला वातावरणीय दाब म्हणतात. समुद्राच्या पातळीला असणाऱ्या हवेच्या दाबाला 1 Atmosphere म्हणतात.

1 Atmosphere = 101* 10^ 3 Pa = 1 bar = 10 ^3 mbar

1 mbar 10^ 2 Pa (hectopascal)

━━═◆❃★❂★❃◆═━━

६. प्लावक बल (Buoyant Force)

व्याख्या: पाण्यात किंवा इतर द्रवात बुडवलेल्या वस्तूवर वरच्या दिशेने प्रयुक्त होणाऱ्या बलाला प्लावक बल (f_b) म्हणतात.

प्लावक बल दोन गोष्टींवर अवलंबून असते:

वस्तूचे आकारमान (वस्तूचे आकारमान जास्त तर प्लावक बल जास्त).

द्रवाची घनता (घनता जास्त तर प्लावक बल जास्त).

➰⋐⋑🔸✧ 🔸⋐⋑➰

७. आर्किमिडीजचे तत्त्व (Archimedes' Principle)

तत्त्व: "एखादी वस्तू द्रव पदार्थामध्ये अंशतः किंवा पूर्णतः बुडविल्यास त्यावर वरील दिशेने बल प्रयुक्त होते आणि हे बल त्या वस्तूने बाजूला सारलेल्या द्रवाच्या वजनाइतके असते."

उपयोग: 

• जहाजे, 
• पाणबुड्या यांची रचना करणे,
•  दुग्धतामापी (Lactometer) आणि 
• आर्द्रतामापी (Hydrometer) या उपकरणांमध्ये.

🔴┈┉❀🏵|✧|🏵❀┉┈🔴

८. घनता आणि सापेक्ष घनता (Density and Relative Density)

घनता = वस्तुमान / आकारमान 

एकक: kg/m^3

सापेक्ष घनता= पदार्थाचे घनता / पाण्याची घनता 

🪄 प्रश्न: एका लाकडी पेटीच्या तळाचे क्षेत्रफळ 0.4 m^2 असून तिचे वजन 120 N आहे, तर त्या पेटीने फळीवर प्रयुक्त केलेला दाब काढा.

दिलेले:

क्षेत्रफळ = 0.4 m^2

पेटीचे वजन w (बल) = 120 N

 दाब = ?

सूत्र: दाब = वजन w (बल) / क्षेत्रफळ

दाब = 120 ÷ 0.4

 = 1200 ÷ 4 = 300 N/m^2

उत्तर: लाकडी पेटीने प्रयुक्त केलेला दाब 300 Pa (किंवा N/m^2).

┅━━━•❀•━━━┅

१. दररोज एकदा तरी 

आपल्या राष्ट्राच्या प्रगतीसाठीचा

 विचार मनात आला पाहिजे.

२. राष्ट्र निर्माण कार्यात 

 आपला हातभार लागला पाहिजे.

*━═━═💠═━═━*