व्हेल,🐳🐋🫍 डॉल्फिन 🐬 हे मासे सस्तन प्राणी कसे काय राहिले?

व्हेल,🐳🐋🫍 डॉल्फिन 🐬 हे मासे सस्तन प्राणी कसे काय राहिले?

 उत्क्रांतीचा विचार केला तर मत्स्य वर्ग, उभयचर, सरीसृप, पक्षी वर्ग, सस्तन प्राणी हा क्रम येतो. 

पण व्हेल, डॉल्फिन हे मासे सस्तन प्राणी कसे काय राहिले? विकासाच्या अवस्थे त्यांची निर्मिती कधी झाली?

कोणते सस्तन प्राणी तयार झाल्यानंतर, त्यांच्यातील काही प्रजाती अन्नाच्या शोधात आणि सुरक्षेसाठी पुन्हा जमिनीवरून समुद्राकडे (पाण्यात) परत गेल्या! ज्याच्या पासून व्हेल आणि डॉल्फिन हे पाण्यात राहणारे सस्तन प्राणी बनले.

 जलचर (मत्स्य) \ उभयचर \ सरीसृप (सरपटणारे प्राणी) \ सस्तन प्राणी असाच उत्क्रांतीचा सर्वसाधारण क्रम आहे.

पण व्हेल आणि डॉल्फिन यांच्या बाबतीत एक खूपच रंजक गोष्ट घडली आहे, ज्याला उत्क्रांतीच्या भाषेत 'माघारी किंवा उलट उत्क्रांती' (Secondary Adaptation / Reverse Evolution) म्हटले जाते.

व्हेल आणि डॉल्फिन सस्तन प्राणी का आहेत?

जरी ते दिसायला माशांसारखे पाण्यात पोहणारे असले, तरी शरीरशास्त्र (Anatomy) आणि जैविक गुणधर्मांनुसार ते १००% सस्तन प्राणी (Mammals) आहेत:

फुफ्फुसांनी श्वास घेणे: माशांप्रमाणे व्हेल व डॉल्फिनजवळ कल्ले (Gills) नसतात. ते श्वास घेण्यासाठी पाण्याच्या पृष्ठभागावर येतात आणि त्यांच्या डोक्यावर असलेल्या 'ब्लोहोल' (Blowhole) द्वारे फुफ्फुसांनी श्वास घेतात.

पिल्लांना जन्म व दूध पाजणे: ते माशांसारखी अंडी घालत नाहीत; थेट पिल्लाला जन्म देतात आणि त्याला दूध पाजतात.

उबदार रक्त (Warm-blooded): मासे थंड रक्ताचे असतात, पण व्हेल आणि डॉल्फिन सस्तन प्राण्यांप्रमाणे स्वतःच्या शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवू शकतात.

हाडांची रचना: त्यांच्या पुढील परांमध्ये (Flippers) माशांचे काटे नसून मानवी हातांसारखी पाच बोटांची हाडे असतात.

विकासाच्या अवस्थेत यांची निर्मिती कधी आणि कशी झाली?

सुमारे ५ कोटी वर्षांपूर्वी (approx. 50 Million Years Ago - Early Eocene Epoch) जमिनीवर राहणाऱ्या सस्तन प्राण्यांपासून यांची निर्मिती सुरू झाली.

या प्रवासातील प्रमुख टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:

एक टप्पा ज्या काळात त्यांच्या पूर्वजात काय बदल घडले?

१. जमिनीवरील पूर्वज ५ कोटी वर्षांपूर्वी पाकीसेटस (Pakicetus) हा चार पायांचा, लांडग्यासारखा दिसणारा जमिनीवरील सस्तन प्राणी होता. तो अन्नाच्या शोधात पाण्यात उतरू लागला.

२. अर्धे जलचर ४.८ कोटी वर्षांपूर्वी ॲम्ब्युलोसेटस (Ambulocetus) 'चालणारा व्हेल' म्हणून ओळखला जाणारा हा प्राणी जमीन आणि पाणी अशा दोन्ही ठिकाणी राहू लागला.

३. पूर्ण जलचर ४ कोटी वर्षांपूर्वी बासिओसॉरस (Basilosaurus) यांचे मागील पाय जवळजवळ नष्ट झाले, पुढील पायांचे 'फ्लिपर्स' बनले आणि ते पूर्णपणे पाण्यातच राहू लागले.

४. आधुनिक व्हेल/डॉल्फिन ३.५ ते ३ कोटी वर्षांपूर्वी.

 व्हेल आणि डॉल्फिनचे पूर्वज असणारे हे समखूर प्राणी (Even-toed ungulates / Artiodactyls) होते. हे जमिनीवर चार पायांवर चालणारे शाकाहारी/मांसाहारी सस्तन प्राणी होते.

🎷 उत्क्रांतीच्या अभ्यासानुसार या प्रवासात पुढील प्रमुख प्रजातींचा सहभाग होता:

१. पाकीसेटस (Pakicetus) – मुख्य जमिनीवरील पूर्वज

काळ: सुमारे ५ कोटी वर्षांपूर्वी (५० दशलक्ष वर्षे)

स्वरूप: हा साधारण लांडग्यासारखा किंवा कुत्र्यासारखा दिसणारा चार पायांचा सस्तन प्राणी होता.

बदल: जरी हा जमिनीवर धावत असला, तरी याच्या कानाच्या हाडांची रचना आधुनिक व्हेलसारखी होती. अन्नाच्या शोधात आणि शिकारी प्राण्यांपासून स्वतःचा बचाव करण्यासाठी त्याने सुरुवातीला उथळ पाण्यात जाण्यास सुरुवात केली.

२. इंदोहायस (Indohyus) – 

व्हेलचा सर्वात जवळचा जमिनीवरील नातेवाईक

काळ: सुमारे ४.८ ते ५ कोटी वर्षांपूर्वी

स्वरूप: हा छोट्या हरणासारखा (Ruminant) दिसणारा प्राणी होता.

बदल: हा प्रामुख्याने जमिनीवरच राहायचा, पण धोक्याची घंटा वाजताच किंवा शिकारी प्राण्यांपासून वाचण्यासाठी तो पाण्यात डुबकी मारायचा. याच्या हाडांची घनता जास्त होती, ज्यामुळे त्याला पाण्यात बुडून राहणे सोपे जायचे.

३. ॲम्ब्युलोसेटस (Ambulocetus) – 'चालणारा व्हेल'

काळ: सुमारे ४.७ ते ४.८ कोटी वर्षांपूर्वी

स्वरूप: हा प्राणी मगरीसारखा आणि सील (Seal) प्राण्यासारखा दिसायचा.

बदल: हा जमिनीवर आणि पाण्यात दोन्हीकडे राहू शकत होता. हा पाण्यात खूप वेगाने पोहू शकत होता, पण जमिनीवर मात्र हळूहळू सरपटत चालायचा.

४. कुटचीसेटस व रोडोसेटस (Kutchicetus & Rodhocetus)

काळ: सुमारे ४.६ ते ४.३ कोटी वर्षांपूर्वी

स्वरूप: यांचे शरीर जास्त जलद आणि पोहण्यायोग्य बनले.

बदल: यांचे मागील पाय छोटे होत गेले आणि शेपुट पोहण्यासाठी अधिक मजबूत झाली. ते बहुतांश वेळ पाण्यातच घालवू लागले.

आजचा जमिनीवरील सर्वात जवळचा नातेवाईक: देवगाय/जलघोडा (Hippopotamus)

जनुकशास्त्र (Genetics) आणि जीवाश्मांच्या (Fossils) अभ्यासानुसार, देवगाय किंवा हिप्पोपोटेमस (Hippopotamus) हा आजच्या काळात जमिनीवर राहणारा व्हेल आणि डॉल्फिनचा सर्वात जवळचा जिवंत नातेवाईक आहे.

सुमारे ५.५ कोटी वर्षांपूर्वी एकाच सामायिक पूर्वजापासून दोन शाखा निघाल्या:

एक शाखा जमिनीवरच राहिली (ज्यापासून पुढे हिप्पोपोटेमस बनले).

दुसरी शाखा अन्नाच्या शोधात पूर्णपणे समुद्रात गेली (ज्यापासून पाकीसेटस \rightarrow ॲम्ब्युलोसेटस \rightarrow आधुनिक व्हेल आणि डॉल्फिन बनले).

थोडक्यात सांगायचे तर:

जीवसृष्टी पाण्यातून जमिनीवर आली (मासे \ उभयचर \ सरीसृप \ सस्तन प्राणी). पण सस्तन प्राणी तयार झाल्यानंतर, त्यांच्यातील काही प्रजाती अन्नाच्या शोधात आणि सुरक्षेसाठी पुन्हा जमिनीवरून समुद्राकडे (पाण्यात) परत गेल्या! त्यामुळे व्हेल आणि डॉल्फिन हे पाण्यात राहणारे सस्तन प्राणी बनले.