8वी विज्ञान, धडा १: सजीव सृष्टी व सूक्ष्मजीवांचे वर्गीकरण (Notes)

 

धडा १: सजीव सृष्टी व सूक्ष्मजीवांचे वर्गीकरण (Notes)

१. जैवविविधता व वर्गीकरणाची आवश्यकता

जैवविविधता (Biodiversity): भौगोलिक प्रदेश, अन्नग्रहण, संरक्षण यांसारख्या विविध कारणांमुळे पृथ्वीवरील सजीवांमध्ये अनुकूलन (Adaptation) होऊन विविध बदल झालेले दिसतात.

२०११ च्या गणनेनुसार: पृथ्वीवरील जमीन व समुद्र यांमधील सर्व सजीव मिळून सुमार ८७ दशलक्ष (87 Million) जाती ज्ञात आहेत.

🫍 जैविक वर्गीकरण (Biological Classification): सजीवांतील साम्य आणि फरक लक्षात घेऊन त्यांचे गट व उपगट बनविण्याच्या प्रक्रियेला 'जैविक वर्गीकरण' म्हणतात.

🌄  वर्गीकरणाचा इतिहास:

• इ.स. १७३५ (कार्ल लिनिअस): सजीवांची २ सृष्टीत विभागणी केली – वनस्पती (Vegetabilia) व प्राणी (Animalia).
• इ.स. १८६६ (हेकेल): ३ सृष्टी कल्पिल्या – प्रोटिस्टा, वनस्पती व प्राणी.
• इ.स. १९२५ (चॅटन): सजीवांचे २ गट केले – आदिकेंद्रकी (Prokaryotes) व दृश्यकेंद्रकी (Eukaryotes).
• इ.स. १९३८ (कोपलंड): ४ सृष्टींमध्ये विभागणी केली – मोनेरा, प्रोटिस्टा, वनस्पती व प्राणी.

२. रॉबर्ट व्हिटाकर यांची पंचसृष्टी वर्गीकरण पद्धती (1969)

अमेरिकन परिस्थितिकी तज्ज्ञ (Ecologist) रॉबर्ट हार्डिंग व्हिटाकर (1920–1980) यांनी इ.स. १९६९ मध्ये सजीवांची ५ गटांत (पंचसृष्टी - Five Kingdom Classification) विभागणी केली.

👉 वर्गीकरणाचे निकष:

1. पेशीची जटिलता (Complexity of cell structure): आदिकेंद्रकी (Prokaryotic) व दृश्यकेंद्रकी (Eukaryotic).

2. सजीवांचा प्रकार / जटिलता (Complexity of organisms): एकपेशीय (Unicellular) किंवा बहुपेशीय (Multicellular).

3. पोषणाचा प्रकार (Mode of nutrition):

वनस्पती: स्वयंपोषी (प्रकाशसंश्लेषण).

कवके: परपोषी (मृतावशेषांतून अन्नशोषण - मृतोपजीवी).

प्राणी: परपोषी (भक्षण).

4. जीवनपद्धती (Life style): उत्पादक (वनस्पती), भक्षक (प्राणी), विघटक (कवके).

5. वर्गानुवंशिक संबंध (Phylogenetic relationship): आदिकेंद्रकी ते दृश्यकेंद्रकी, एकपेशीय ते बहुपेशीय.

💫 पंचसृष्टी वर्गीकरण तक्ता:

सृष्टी १ : मोनेरा (Monera)

उदाहरणे: लॅक्टोबॅसिलाय, स्ट्रेप्टोकोकस न्युमोनि, ट्रेपोनेमा पॅलिडम, क्लॉस्ट्रिडिअम टिटॅनी, व्हायब्रिओ कोलेरी, साल्मोनेला टायफी इ.

लक्षणे:

1. हे सर्व सजीव एकपेशीय असतात.
2. हे स्वयंपोषी किंवा परपोषी असतात.
3. हे आदिकेंद्रकी असून यांच्यात पटलबद्ध केंद्रक किंवा पेशीअंगके नसतात.

सृष्टी २ : प्रोटिस्टा (Protista)

उदाहरणे:

स्वयंपोषी: युग्लिना, व्हॉल्व्हॉक्स (यांच्यात हरितलवके असतात).

परपोषी: अमिबा, पॅरामेशिअम, प्लाझमोडिअम.

लक्षणे:

1. प्रोटिस्टा सृष्टीतील सजीव एकपेशीय असून पेशीत पटलबद्ध केंद्रक असते (दृश्यकेंद्रकी).

2. प्रचलनासाठी छदमपाद (Pseudopodia), रोमके (Cilia) किंवा कशाभिका (Flagella) असतात.

🍄 सृष्टी ३ : कवके (Fungi)

उदाहरणे: किण्व (Baker's Yeast), बुरशी (Mucor), ॲस्परजिलस (मक्याच्या कणसावरील बुरशी), पेनिसिलिअम, भूछत्रे (Mushroom).

लक्षणे:

•  कवक सृष्टीत परपोषी, असंश्लेषी व दृश्यकेंद्रकी सजीवांचा समावेश होतो.
•  बहुसंख्य कवके मृतोपजीवी (Saprophytes) आहेत; ती कुजलेल्या सेंद्रिय पदार्थांवर जगतात.
• कवकांची पेशीभित्तिका 'कायटीन' (Chitin) या जटिल शर्करेपासून बनलेली असते.
• काही कवके तंतुरूपी असून आतील पेशीद्रव्यात असंख्य केंद्रके असतात.

👊 सूक्ष्मजीवांच्या आकाराचे प्रमाण:

1m  = 10 ⁶ µm मायक्रोमीटर 

1m  = 10 9 nm  

 👍सूक्ष्मजीवांचे प्रकार:

१. जीवाणू (Bacteria):

आकार: 1 µm ते 10 µm

लक्षणे:

• एकच पेशी स्वतंत्र सजीव म्हणून जगते. काही वेळा वसाहती (Colonies) बनवतात.
• पेशी आदिकेंद्रकी असते (केंद्रक व पटलयुक्त अंगके नसतात, पेशीभित्तिका असते).
• प्रजनन द्विखंडीभवनाने (एका पेशीचे दोन भाग होऊन) होते.
• अनुकूल परिस्थितीत २० मिनिटांत यांची संख्या दुप्पट होऊ शकते.
• आकारानुसार प्रकार: गोलाणू (Coccus), दंडगोलाणू (Bacillus), दंडाणू, स्वल्पविरामाकृती (Vibrio), सर्पिलाकार (Spirillum).

२. आदिजीव (Protozoa):

आकार: सुमारे 200 µm

लक्षणे:

•  माती, गोडे पाणी व समुद्रात आढळतात. इतर सजीवांच्या शरीरात राहून रोगास कारणीभूत ठरतात.
• पेशी प्रकार: दृश्यकेंद्रकी, एकपेशीय.
• प्रजनन: द्विखंडन पद्धतीने.

उदाहरणे: 

• अमिबा, पॅरामेशिअम (गढूळ पाण्यात मुक्त जगतात).
• एंटामिबा हिस्टोलिटिका (आमांशास कारणीभूत).
• प्लाझमोडिअम व्हायव्हॅक्स (मलेरिया/हिवतापास कारणीभूत).
• युग्लिना (स्वयंपोषी).

----------------------------------

Amoeba 🦠 

--------------

-----------------------

 paramecium

------------------

-----------------

३. कवके (Fungi):

आकार: सुमारे 10 µm ते 100 µm

लक्षणे: 

• कुजणारे पदार्थ, वनस्पती व प्राण्यांची शरीरे यांवर आढळतात. 
• दृश्यकेंद्रकी एकपेशीय सूक्ष्मजीव.
• पोषण: मृतोपजीवी (काही प्रजाती डोळ्यांनी दिसतात).
• प्रजनन: लैंगिक पद्धतीने तसेच द्विखंडन व मुकुलायन (Budding) अशा अलैंगिक पद्धतीने.

उदाहरणे: 

• ईस्ट, कॅन्डिडा, आळंबी (मशरूम).

४. शैवाले (Algae):

आकार: सुमारे 10 µm ते 100 µm

लक्षणे: 

• पाण्यात वाढतात. 
• दृश्यकेंद्रकी, एकपेशीय व स्वयंपोषी.
• पोषण: हरितलवकाच्या साहाय्याने प्रकाशसंश्लेषण करतात.
• उदाहरणे: क्लोरेल्ला, क्लॅमिडोमोनास (काही प्रजाती बहुपेशीय असतात).

५. विषाणू (Virus):

आकार: सुमारे 10 nm ते 100 nm

जीवाणूंच्या १० ते १०० पटीने लहान, फक्त इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकानेच दिसतात.

लक्षणे:

1. विषाणूंना सामान्यतः सजीव मानले जात नाही; ते सजीव-निर्जीवांच्या सीमारेषेत मानले जातात.
2.  विषाणू  स्वतंत्र कणांच्या रूपात असतात.
3. विषाणू  DNA (डीऑक्सीरायबो न्यूक्लिक आम्ल) किंवा RNA (रायबो न्यूक्लिक आम्ल) पासून बनलेले असतात आणि त्यांना प्रथिनांचे आवरण असते.
4. फक्त वनस्पती व प्राण्यांच्या जिवंत पेशीतच ते राहू शकतात आणि स्वतःची प्रथिने बनवून असंख्य प्रतिकृती तयार करतात.
5. यजमान पेशींना नष्ट करून नव्या पेशींना संसर्ग करतात. यामुळे वनस्पती व प्राण्यांना विविध रोग होतात.

👏 महत्त्वाची माहिती (माहित आहे का तुम्हाला?):

राष्ट्रीय विषाणू संस्था, पुणे (National Institute of Virology - NIV, Pune): ही संस्था विषाणू संदर्भातील संशोधनाचे कार्य करते. भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषदेच्या (ICMR) अखत्यारीत १९५२ साली या संस्थेची स्थापना करण्यात आली.

🧐 माहीत आहे का तुम्हांला ?

मानव – पोलिओ विषाणू, इन्फ्लुएंझा विषाणू, HIV-एड्स विषाणू इत्यादी.

गुरे - पिकोर्ना विषाणू (Picorna virus)

वनस्पती - टोमॅटो विल्ट विषाणू, तंबाखू मोझाईक विषाणू इत्यादी.

जीवाणू - बॅक्टेरिओफाज हे विषाणू जीवाणूंवर हल्ला करतात.